Mzia Salvaridze
Evet, her şeye rağmen…
Bizi Gürcülükten koparamadılar!
“ Bizi Gürcülükten Koparamadılar ”
Mzia Salvaridze, çok yönlü bir edebiyatçı olarak hem şiir hem de düzyazı alanında üretken bir biçimde eserler veren, üstelik bunu yaparken Gürcü dilinin en karakteristik unsurlarından biri olan Acaraca (Acaristan lehçesi)ni ustalıkla yaşatan bir yazardır. Onun metinlerinde dil, yalnızca bir anlatım aracı değil; belleği, kültürü ve kolektif hafızayı taşıyan canlı bir varlığa dönüşür.
Bilindiği üzere lehçeyle yazılmış metinler, zaman içinde folklorik mirasın yazılı anıtları olarak değerlendirilebilir. Bu tür eserler, geleneksel olanı çağdaş bir biçimde yeniden var etme kudretine sahiptir. Mzia Salvaridze de kaleme aldığı güçlü metinlerle, Acaristan’ın etnografik yaşamına adeta ruh üfleyerek, bu özgün kültürel dünyayı edebiyat sahnesinde kalıcı bir anıta dönüştürmeyi başarmaktadır.
“Bizi Gürcülükten Koparamadılar” adlı kitabın kapağında yer alan dizeler, yazarın poetik duruşunu açıkça ortaya koyar:
“Biraz yavaş, biraz anlaşılır konuşun Gürcüce…
Bizimkilerin bitmeyen ricâsıdır bu…
İşte bu yüzden böyle yazıyorum,
Sizin için,
Okurum için…
Bizi Gürcülükten koparamadılar!”
Atalarının izinde yürüyen bir yazar olarak Salvaridze, Acaraca lehçesi ile edebî Gürcüce arasında altın bir denge kurmayı amaçlar ve çağdaş Gürcü edebiyatına kendine özgü, ayırt edici bir anlatım dili kazandırır.
Kitapta yer alan öyküler arasında “Nenikulay”, “Deviskeli”, “Sasela”, “Geisha”, “Kanın Çığlığı”, “Girişimci”, “Asime”, “Büyükanne”, “Hoca”, “Sahipsiz”, “Yaşlı Geisha”, “Oşki Horumu”, “Kendi Kuyusuna Düşen…”, “Senle Dolu Sensizlik”, “Tuval”, “Kaynana”, “Kaderi Çağırmak” ve “Bizi Gürcülükten Koparamadılar” yer almaktadır.
Bu metinlerde yazarın temel amacı; kuşaktan kuşağa aktarılan inançları, yaşam biçimlerini ve tarihsel-etnografik gerçekliği günümüze taşımaktır. Anlatılan öyküler, gerek Gürcistan’da gerekse Türkiye sınırları içinde yaşayan Gürcülerin sosyal yaşamına dair süslemesiz, çıplak ve sahici hikâyeler sunar. Metinlerin bölümlere ayrılmış yapısı ve Acaraca lehçesinin yoğun kullanımı, anlatıya güçlü bir otantiklik kazandırır. Ancak bu lehçeye aşina olmayan okurlar için metnin anlam katmanlarını kavramak zaman zaman zorlaşabilmektedir. Bu nedenle eserin, lehçeye dair açıklayıcı dipnotlar ya da eklerle desteklenmesi okur açısından yararlı olabilirdi.
Mzia Salvaridze’nin metinleri, Gürcü edebiyatında lehçeyle yazılmış eserler arasında emsalsiz bir konumda durmaktadır. Zira (en azından bugüne dek okunan örnekler içinde) baştan sona Acaraca—özellikle Batum ağzı—ile yazılmış nadir eserlerdendir. Metinler; karakterleri, olay örgüsü ve tematik derinliğiyle bütünlüklü bir dünya kurar.
Örneğin “Deviskeli” adlı öykü, Türkiye sınırları içinde kalan bir Gürcü köyünün yaylasında, Deviskeli vadisinde geçer. Yazar, hayal gücüyle ördüğü anlatıyı gerçeklik duygusuyla birleştirir. Sıradan köylülerin gündelik yaşamı, mitolojik geçişlerle mistik bir atmosfere bürünür ve okuru anlatının derinliklerine çeker. Okur, Deviskeli vadisinin gizemine ve çiçek ritüelinin sembolik evrenine adım atar.
Metinler görsel ve duyusal açıdan son derece yoğundur. Dualar, şiirsel pasajlar ve ritüeller; yazarın bilinç akışını yansıtarak anlatıcıya benzersiz bir bireysellik kazandırır.
“Sasela” adlı öyküde ise düğüm, Hoca’nın başkahraman Gula’ya köyün tarihsel-dinsel sırrını açıklamasıyla çözülür. Acaristan’ın bir zamanlar Gürcistan’ın en eski Hristiyan bölgelerinden biri olduğu gerçeği, yazarın kaleminde tarihsel bir trajedi olarak yankılanır. Bu acı, Salvaridze’nin neredeyse tüm eserlerinde yaşamsal bir leitmotif hâline gelir.
Her ne kadar kitap güçlü bir edebî tat bıraksa da, derleme sürecinde bazı türsel belirsizlikler göze çarpar. Bazı metinler düzyazı formunda sunulmuş olsa da, taşıdıkları yoğun şiirsellik nedeniyle aslında şiirsel anlatı ya da poem olarak değerlendirilmelidir. Buna rağmen Anzor Kudba’nın Açara gazetesinde yayımlanan değerlendirmesi, bu tercihleri anlamlandırmamıza yardımcı olur. Kudba’nın da belirttiği gibi, Mzia Salvaridze’nin düzyazısında belirgin bir şair duyarlılığı hissedilmektedir.
Sonuç olarak Mzia Salvaridze, Türkiye ve Gürcistan topraklarında yaşayan Acaralı muhacirler arasında kültürel bir köprü kurmuş; geçmişle gelecek arasındaki kopmaz zincirin, yani Gürcülüğün, yeniden hatırlanmasına önemli bir katkı sunmuştur. Bu yüzden her koşulda ve yüksek sesle söyleyebiliriz:
Evet, her şeye rağmen…
Bizi Gürcülükten koparamadılar!
Not: “Bizi Gürcülükten Koparamadılar” kitabı, Rostom Çheidze, Şorena Mahaçadze, Jujuna Şainidze, Gia Hoferia, Gia Kuruaşvili gibi önemli isimler tarafından da değerlendirilmiştir. Bu yazının da eserin kültürel serüveninde mütevazı bir yer edineceği umulmaktadır.
Not: Zhana Ananidze sayfasından alınmıştır!
Türkçesi: ChatGPT destekli Gürcü Haber çevirmenler gurubu
ლიტერატურული წერილი
მზია სალვარიძე:
,,არ გადაგვქართულდა”
მზია სალვარიძე მრავალჟანრობრივი ავტორია. იგი, როგორც პოეტურ, ასევე პროზაულ ნაწარმოებებზე თანაბრად მუშაობს და საოცრად ახერხებს ქართული ენისთვის დამახასიათებელი ერთ- ერთი, კერძოდ კი აჭარული დიალექტის შემონახვას.
საყოველთაოდ ცნობილია, რომ დიალექტური ტექსტი მომავლაში შეიძლება შეფასდეს როგორც ფოლკლორული მემკვიდრეობის ძეგლი, რომელსაც შესწევს უნარი თანამედროვე ფორმით გააგრძელოს არსებობა. აღსანიშნავია, რომ ავტორი თავისი შესანიშნავი ტექსტებით, ოსტატურად ახერხებს აჭარის ეთნოგრაფიულ ყოფა- ცხოვრებას თავისებურად შთაბეროს სული და უზრუნველჰყოს მისთვის დამახასიათებელ უნიკალურობას ძეგლი დაუდგას ლიტერატურაში.
წიგნში- ,, არ გადაგვქართულდა” გარეკანზე ვკითხულობთ :
,, ცოტა ნელა, ცოტა გასაგებად იქართულეთ…./
ჩვენებურების მუდმივი თხოვნაა…/
ამიტომ ვწერ ასე __/
თქვენთვის,/
ჩემი მკითხველისთვის…/
არ გადაგვქართულდა!/
ავტორი, როგორც წინაპართა ნაკვალევში მოსიარულე მწერალი, ცდილობს ოქროს შუალედი იპოვოს აჭარულ დიალექტსა და სალიტერატურო ენას შორის და თანამედროვე ქართულ ლიტერატურას შესთავაზოს მისთვის დამახასიათებელი უნიკალური ხელწერა.
წიგნში, ,, არ გადაგვქართულდა ” შემავალი ნაწარმოებებია: ,,ნენიკულაჲ”;
,,დევისყელი”, ,,სასელა”; ,,გეიშა”, ,,სისხლის ყივილი”, ,,ანტერპრენიორ”, ,, ასიმე”, ბებო”, ,,ხოჯა”, ,,მიუსაფარი”, ,, მოხუცი გეიშა” , ,, ოშკის ხორუმი”, ,,საკუთარ ჭაში ჩავარდნილი…” , ,, შენით სავსე უშენობა”, ,, ტილო”, ,, დედამთილი”, ,,ბედის დაყივლება”, ,, არ გადაგვქართულდა”.
წიგნში შესული ტექსტების მიხედვით, მწერლის უმთავრეს მიზნად ისახება ჩვენამდე მოტანილი რწმენა – წარმოდგენების, ცხოვრების წესისა და ისტორიულ- ეთნოგრაფიული სინამდვილის ასახვა.
ტექსტებში აღწერილი სიუჟეტები თვალნათლივ წარმოგვიდგენს საქართველოსა თუ თურქეთის ტერიტორიაზე მაცხოვრებელი ქართველების სოციალური ყოფა-ცხოვრების შეულამაზებელ ისტორიებს. სიუჟეტები დაყოფილია ქვეთავებად. აჭარული დიალექტი ტექსტებს ანიჭებს ავთენტურობას. თუმცა, ვინც კარგად არ იცნობს აჭარულ დიალექტსა თუ ამ კუთხისთვის დამახასიათებელ სამეტყველო ნიშნების თავისებურებებს, ისე ჩანს, თითქოსდა შეუძლებელია რაღაც დონეზე ნაწარმოების შინაარსის სრულფასოვნად აღქმა. ამიტომაც ვფიქრობ, წიგნს სჭირდებოდა სქოლიო ან დანართი, რათა გამარტივებულიყო მკითხველისთვის აჭარული დიალექტის გაგებინება.
მზია სალვარიძის ტექსტები შეიძლება ჩაითვალოს პრეცენდენტულად იმის გათვალისწინებით, რომ დიალექტზე შექმნილი ყველა სხვა არსებული ქართული ლიტერატურული ტექსტებისგან განსხვავებით (ყოველშემთხვევაში, რაც მე წამიკითხავს), დაწერილია თავიდან ბოლომდე აჭარულ (ბათუმურ) დიალექტზე. ტექსტები, პერსონაჟები და სიუჟეტები თემატიკის რელევანტურია.
ერთ-ერთ მოთხრობაში ,,დევისყელი”, მოქმედება მიმდინარეობს თურქეთის საზღვრებში მოქცეული ქართული სოფლის ბანაკნას ტერიტორიაზე (დევისყელის ხეობა) და ავტორი თავისი წარმოსახვით აღწერს თითქოსდა რეალურად მომხდარ ამბებსა თუ ვითარებას. პერსონაჟები ჩვეულებრივი სოფლის მაცხოვრებლები არიან და ცხოვრობენ უბრალო ცხოვრების წესით, თუმცა, მითოლოგიური გადასვლები ტესტში მისტიკურ ატმოსფეროს ქმნის და გითრევს ნაწარმოების სიღრმეებში.აქედან გამომდინარე კი, მკითხველი დევისყელის ხეობის მისტიკის ნაწილი და ასევე ყვავილების უმშვენიერესი რიტუალის ვირტუალური მონაწილე ხდება … მოთხრობაში ვკითხულობთ :… ,, სახლში დაბრუნებულ ბაბილოს შუბლი ოფლისგან ჰქონდა დათქორილი. თმებში ბალახები აბურდოდა და ლუხი ხელები უკანკალებდა. ოდაში ბუხართან დიდი ქვაბი იდგა ცხელი წყლით. უცებ თავში რაცხა გუუჭიხდა და გვერდით ოდაში გევდა. გამხმარი ყვავილედებით სავსე კალათა პირდაპირ ქვაბში გამოაპირქვავა და თავადაც იმწამალაი ქვაბში ჩაცურდა. თბილმა წყალმა გონება დუუბინდა და მალე ჩეეძინა. ქვაბში წყლის გაგრილებამდე ჩარჩენილა და მაშინ გაღვიძებია , როჲცხა უსიამოვნო შეგრძნებამ შეაზორზოლა.თვალები გაახილა და თავი რატომღაც სახლის ნაცვლად დევისყელის ხევში გაჩხერილად იგრძნო. შორიახლოს დევიც დალანდა … კივილი დააპირა, მარა ხავილი აღმოხდა.”
ტექსტები ვიზუალურ- სენსორულად დატვირთულია და მხატვრული მხარე აქვს მკაფიოდ ხატოვანი. მოთხრობაში მოცემული ლოცვები და ლექსები, ისევე როგორც ყვავილების რიტუალი, ავტორის ცნობიერების ნაკადია, რომელიც უანალოგოს ხდის ტექსტის მთხრობელის ინდივიდუალურობასა და მისი წარმოსახვების მაშტაბურობას.
რა შეეხება მაგ. ,,სასელას” , კვანძის გახსნა აქ იწყება მაშინ, როცა ხოჯა ნაწარმოების მთავარ გმირს – გულას გაანდობს სოფლის უმნიშვნელოვანეს რელიგიურ საიდუმლოს, რომელიც ისტორიულ ფესვებზე დგას : (რეჯებ მეხეშიძის ისტორია, ერთ-ერთი წყარო: ნიაზ ზოსიძე)
როგორც ცნობილია, საეკლესიო ცხოვრების მიხედვით, აჭარა საქართველოს ერთ-ერთი ძირძველი ქრისტიანული რეგიონია. მისი ისტორიულ- რელიგიური ბედუკუღმართობის აღწერას, სხვა ავტორთა დარად, ვერც მზია სალვარიძემ აარიდა კალამი. არათუ აარიდა, პირიქით -თითქმის ყველა ნაწარმოებს გასდევს ეს ტკივილი საციცოცლოდ მნიშვნელოვან ლაიტ-მოტივად… ამიტომაც, ,,სასელაში” მოცემულ ფიქციურ სიუჟეტებსა და ეთნოგრაფიულ ტრადიციებთან ერთად , მწერალი ოსტატურად ცხადყოფს აჭარის ისტორიულ, შეულამაზებელ სინამდვილესაც:
,,….__ რას და, ყველამფერი წინაპრების დატევლია. მუსლიმანების მოსლამდე, ამ ოჯახის კაცები მღვდლები იყვნენ. იმ საყდრის გასაღებს ებბედი ეს გვარი ინახავდა. ჰოდა, ჯვარგორის სალოცავი რომ არ დეენგრიენ და ხალხი არ მიეყოლებიენ ზედ, პირველი ამ სოფელში, ჩემი დიდი ბაბუა, სოფლის მღვდელი გამუსლიმანებულა.” /,,… ძალვან ძნელია იყო ხოჯა და გულით ჯვარს ატარებდე….” /…
დადებითი ემოციების მიუხედავად, ჩემი შეხედულებით, წიგნის შედგენისას იკვეთება როგორც ავტორისეული , ისე სარედაქციო ხარვეზი. ზოგიერთი მოთხრობა პროზაული ფორმითაა წარმოდგენილი. თუმცა, ვფიქრობ, ნამდვილად პოეზიის ჟანრს განეკუთვნება და ჩემი აზრით, წარმოდგენილი უნდა ყოფილიყო პოემის სახით (,,სისხლის ყივილი” , ,,გეიშა” , ,,ანტერპრენიორ” , ,,მიუსაფარი” , ,,ოშკის ხორუმი” , ,,საკუთარ ჭაში ჩავარდნილი” )…
მაგრამ, ამ საკითხთან დაკავშირებით, საჭიროდ მივიჩნევ მწერალ ანზორ კუდბას ინტერვიუს ამონარიდის მოყვანას გაზეთი ,,აჭარიდან” , სადაც ის მზია სალვარიძეზე საუბრობს :
,,ბათუმი და ჩვენი გარემო, საერთოდ, უფრო პოეტურია, ვიდრე პროზაული. თუმცა გამოჩნდებიან მაინც პროზაიკოსები. პროზაში თითო-ოროლანი თუ რჩებიან… რომელმა მიიპყრო ჩემი ყურადღება? -მზია სალვარიძემ! წაიკითხეთ მისი ორი წლის წინ გამოქვეყნებული წიგნი ,,არ გადაგვქართულდა“ და დარწმუნდებით ჩემი სიტყვების სისწორეში. წარმატებას ვუსურვებ მზია სალვარიძეს! აქ მკითხველის საყურადღებოდ ასე ვიტყოდი: მზია სალვარიძის პროზაში პოეტი შეიგრძნობა და ეს მახარებს და მეიმედება. და კიდევ : ,,შარაგზაზე დაოთხილი ( მორბენალი) სტრიქონი, თუკი მას ლექსის სუნი არ ასდის, მალე გადაიღლება და სადმე ,სადღაც დასაკარგავში დაიმარხავს თავს“ – ასე ბრძანებს დიდი იაპონელი მწერალი რიუნოსკე აკუტაგავა ,,პროზის ათ მცნებაში’’. ( (გაზეთი ,,აჭარა“
20-26.10.2023 წ.) .
რა თქმა უნდა, ვიზიარებ ანზორ კუდბას მოსაზრებას , მაგრამ , ვინაიდან მზია სალვარიძის არაეთრთ პროზაულ ტექსტში ისმის პოეზიისთვის დამახასიათებელი ხმოვანება, მაინც ვფიქრობ, რომ ისინი უნდა წარმოდგენილიყო სხვა ჟანრში.
… და ბოლოს, მზია სალვარიძე არის ავტორი, რომელმაც ჩვენსა და თურქეთის ტერიტორიაზე მცხოვრებ აჭარელ მუჰაჯირებს შორის შეძლო თავისი მნიშვნელოვანი წვლილის შეტანა კულტურულ ურთიერთობებში და ხელახლა აღადგინა წარსულისა და მომავლის უწყვეტი ჯაჭვის რგოლი, რომელსაც ქართველობა ჰქვია. ამიტომაც , მარადჟამს ხმამაღლა ვიტყვით: ყველაფრის მიუხედავად, დიახ, არ გადაგვქართულდა!
პ.ს. მზია სალვარიძის წიგნს ,, არ გადაგვქართულდა “, ჰყავს რამდენიმე მნიშვნელოვანი რეცენზენტი როსტომ ჩხეიძის, შორენა მახაჭაძის, ჟუჟუნა შაინიძის, გია ხოფერიას, გია ყურაშვილის და ა.შ სახით. ვიმედოვნებ , ჩემი რეცენზიაც კუთვნილ ადგილს დაიკავებს ,,არ გადაგვქართულდას” კულტურული.მნიშვნელობის ისტორიაში.
აღებულია Zhana Ananidze – ის გვერდიდან
