Ercan Eroğlu
KAFKASLARIN KAVŞAĞINDA BİR ÜLKE (2)
GÜRCİSTAN’IN COĞRAFYASI, TARİHİ VE ETNİK YAPISI
Giriş: Coğrafyanın Yazdığı Tarih
Kafkasya, tarih boyunca imparatorlukların, ticaret yollarının, inançların ve halkların kesişim alanı olmuştur. Bu kesişimin en karakteristik mekânlarından biri Gürcistan’dır. Karadeniz’in doğu kıyısında yer alan bu ülke; kuzeyde Büyük Kafkas Dağları, güneyde Küçük Kafkas Dağları ile çevrelenmiş; doğu ile batı, kuzey ile güney arasında doğal bir köprü işlevi görmüştür. Bu jeopolitik konum, Gürcistan’ın tarihini yalnızca iç dinamikleriyle değil, komşu güçlerin müdahaleleriyle de şekillendirmiştir. Coğrafya burada kader değilse bile, tarihsel yönelimleri belirleyen güçlü bir çerçeve sunmuştur.
Gürcistan’ın coğrafyası; dağlık alanlar, verimli vadiler, subtropikal kıyı kuşakları ve yüksek plato bölgeleri arasında keskin farklılıklar gösterir. Bu çeşitlilik, hem ekonomik üretim biçimlerini hem de etnik yerleşim düzenini etkilemiş; dağlık bölgelerde daha kapalı, yerel kimlikler korunurken; ovalarda ve kıyı kentlerinde daha kozmopolit yapılar gelişmiştir.
Antik Çağdan Orta Çağa: Kolhis ve İberya
Gürcistan topraklarında tarih öncesi dönemlerden itibaren yerleşim vardır. Antik çağda batı Gürcistan’da Kolhis (Kolkhis) Krallığı, doğuda ise İberya (Kartli) Krallığı ortaya çıkmıştır. Kolhis, Yunan mitolojisinde Altın Post efsanesiyle anılır. Karadeniz kıyısındaki limanlar, bölgenin erken dönemden itibaren ticari ağlara entegre olduğunu gösterir. Doğu Gürcistan’daki İberya Krallığı ise Pers, Helenistik ve Roma etkileriyle şekillenmiştir. Bu dönem, Gürcü kimliğinin erken siyasal ve kültürel temellerinin atıldığı evredir. MS 4. yüzyılda Hristiyanlığın kabulü, Gürcü kimliğinin en belirleyici unsurlarından biri haline gelmiştir. Gürcü Ortodoks Kilisesi, sonraki yüzyıllarda ulusal birliğin taşıyıcısı olmuştur.
Birleşme ve Altın Çağ
XI. ve XII. yüzyıllar Gürcistan için siyasal ve kültürel bir yükseliş dönemidir. Özellikle Kral IV. Davit (Davit Aghmashenebeli – Kurucu Davit) ve Kraliçe Tamar döneminde Gürcü Krallığı genişlemiş ve bölgesel bir güç haline gelmiştir. Bu dönem “Gürcü Altın Çağı” olarak anılır. Kraliçe Tamar döneminde (1184–1213), Gürcistan yalnızca askeri ve siyasi olarak değil, kültürel anlamda da zirveye ulaşmıştır. Şota Rustaveli’nin “Kaplan Postlu Şövalye” adlı yapıtı bu dönemin edebi mirasını temsil eder. Gürcü dili ve alfabesi, bu dönemde güçlü bir edebi geleneğe kavuşmuştur. Ancak bu yükseliş uzun sürmemiş; 13. yüzyılda Moğol istilaları, ardından Timur akınları Gürcistan’ı zayıflatmıştır. Dağlık coğrafya, kısmi bir direnç sağlasa da siyasal birlik çözülmüştür.
Osmanlı, Safevi ve Rus Baskısı
XIV. yüzyıldan itibaren Gürcistan, iki büyük güç arasında kalmıştır: Osmanlı İmparatorluğu ve Safevi İranı. Batı Gürcistan genellikle Osmanlı etkisinde, doğu Gürcistan ise İran nüfuzunda kalmıştır. Bu durum ülkenin siyasal parçalanmışlığını derinleştirmiştir.
XVI. yüzyılda doğu Gürcistan’daki Kartli-Kaheti Krallığı, İran tehdidine karşı Rusya ile ittifaka yönelmiştir. 1783 Georgievsk Antlaşması ile Rusya’nın himayesi kabul edilmiş; 1801’de ise Rusya Gürcistan’ı fiilen ilhak etmiştir. Bu ilhak, Gürcistan’ın modern tarihinin dönüm noktasıdır. Rus egemenliği bir yandan merkezi idare, modern eğitim ve ulaşım ağlarını getirirken; öte yandan yerel aristokrasiyi zayıflatmış ve ulusal bağımsızlık fikrini güçlendirmiştir.
Kısa Bağımsızlık ve Sovyet Dönemi
1917 Rus Devrimi sonrası Gürcistan kısa bir süre için bağımsız olmuştur. 1918’de kurulan Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti, çok partili ve görece demokratik bir yapıya sahipti. Ancak 1921’de Kızıl Ordu’nun müdahalesiyle ülke Sovyetler Birliği’ne katılmıştır. Sovyet dönemi, Gürcistan için çelişkili bir miras bırakmıştır. Sanayileşme, eğitim ve sağlık alanında ilerlemeler sağlanmış; ancak siyasal baskı ve merkezi kontrol artmıştır. Gürcü kimliği, Sovyet sisteminde belirli ölçüde kültürel özerklikle korunmuş; fakat Moskova merkezli yapı siyasal kararları belirlemiştir. Bu dönemde Gürcistan, çok uluslu bir Sovyet cumhuriyeti olarak; Abhaz, Oset, Ermeni ve Azeri nüfusları da içeren bir yapı kazanmıştır.
1991 Sonrası: Bağımsızlık, Çatışma ve Dönüşüm
1991’de Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla Gürcistan yeniden bağımsızlığını ilan etmiştir. Ancak bu süreç istikrarlı olmamıştır. 1990’ların başında Abhazya ve Güney Osetya’da ayrılıkçı çatışmalar patlak vermiştir. Abhazya ve Güney Osetya, Gürcistan’ın kuzeybatı ve kuzey bölgelerinde yer alır. Bu bölgelerdeki etnik gerilimler, Sovyet sonrası dönemde silahlı çatışmaya dönüşmüş; 2008’de Gürcistan ile Rusya arasında kısa süreli bir savaş yaşanmıştır. Savaş sonrası Rusya, bu iki bölgeyi bağımsız devletler olarak tanımış; Gürcistan ise bu bölgeleri kendi toprağı saymaya devam etmektedir.
2003’teki Gül Devrimi, Gürcistan’da reformcu bir dönemi başlatmıştır. Yolsuzlukla mücadele, kamu reformu ve Batı ile entegrasyon hedefleri öne çıkmıştır. Gürcistan bugün Avrupa Birliği ve NATO ile yakın ilişkiler kurmaya çalışan, ancak Rusya ile tarihsel gerilim yaşayan bir ülkedir.
Coğrafyanın Etnik Yapıya Etkisi
Gürcistan’ın etnik yapısı, büyük ölçüde coğrafi farklılıkların ürünüdür. Dağlık bölgelerde yaşayan topluluklar tarih boyunca görece izole kalmış; bu durum yerel kimliklerin korunmasını sağlamıştır.
Gürcüler (Kartveller)
Nüfusun çoğunluğunu oluşturan Gürcüler, Kartvel dil ailesine mensuptur. Gürcüce, kendine özgü alfabesi olan kadim bir dildir. Gürcü kimliği; dil, Ortodoks Hristiyanlık ve tarihsel hafıza etrafında şekillenmiştir.
Abhazlar
Abhazlar, kuzeybatı Gürcistan’da, Karadeniz kıyısındaki Abhazya bölgesinde yaşar. Kuzeybatı Kafkas dil ailesine mensupturlar. Abhaz kimliği, Gürcü kimliğiyle tarihsel olarak iç içe geçmiş olsa da modern dönemde siyasal ayrışma belirginleşmiştir.
Osetler
Osetler, İranî kökenli bir halktır. Güney Osetya Gürcistan sınırları içinde; Kuzey Osetya ise Rusya Federasyonu’ndadır. Osetler çoğunlukla Ortodoks Hristiyandır.
Ermeniler
Özellikle Samtshe-Cavaheti bölgesinde yoğunlaşmışlardır. Gürcistan’daki Ermeni toplumu, tarihsel olarak ticaret ve zanaat alanında etkili olmuştur.
Azeriler
Gürcistan’ın güneydoğusunda, özellikle Kvemo Kartli bölgesinde yaşarlar. Çoğunlukla Şii Müslümandırlar ve Azerbaycan ile kültürel bağlarını sürdürürler.
Diğer Topluluklar
Ruslar, Yunanlar, Yahudiler ve Kürtler gibi daha küçük topluluklar da Gürcistan’ın çok kültürlü yapısının parçasıdır. Özellikle Gürcü Yahudileri, iki bin yılı aşkın bir geçmişe sahiptir.
Dinî Yapı
Gürcistan’da baskın din Gürcü Ortodoks Hristiyanlığıdır. Gürcü Ortodoks Kilisesi, ulusal kimliğin en önemli kurumlarından biridir. Bunun yanında Müslüman (özellikle Azeri ve Acara bölgesinde), Ermeni Apostolik ve Katolik topluluklar da bulunmaktadır. Din, Gürcistan’da yalnızca inanç sistemi değil; kültürel sürekliliğin ve tarihsel direncin sembolüdür.
Modern Gürcistan: Kimlik ve Jeopolitik
Günümüz Gürcistan’ı, Doğu ile Batı arasında bir yön arayışı içindedir. Avrupa-Atlantik kurumlarına entegrasyon hedefi, iç siyasetin önemli başlıklarından biridir. Ancak Rusya ile tarihsel, ekonomik ve coğrafi bağlar tamamen kopmuş değildir.
Gürcistan’ın enerji koridorları üzerindeki konumu (Bakü–Tiflis–Ceyhan hattı gibi) onu stratejik bir ülke haline getirmiştir. Bu durum, tarih boyunca olduğu gibi bugün de Gürcistan’ı büyük güç rekabetinin alanı yapmaktadır.
Coğrafya, Kimlik ve Süreklilik
Gürcistan’ın tarihi, dağların ve vadilerin tarihidir. Büyük Kafkas Dağları yalnızca bir doğal sınır değil; kültürel bir koruma hattı olmuştur. Karadeniz kıyıları ise dış dünyaya açılan penceredir.
Dağ köylerinde geleneksel yaşam biçimleri korunurken; Tiflis gibi şehirlerde çok katmanlı, kozmopolit bir kültür gelişmiştir. Tiflis, tarih boyunca Pers, Osmanlı, Rus ve Avrupa etkilerini bir arada taşımıştır.
Sonuç Yerine: Kafkasya’nın Hafızası
Gürcistan’ın kısa tarihi bile, Kafkasya’nın ne denli karmaşık bir bölge olduğunu gösterir. Antik krallıklardan Orta Çağ imparatorluğuna, Osmanlı ve İran rekabetinden Rus egemenliğine; Sovyet deneyiminden bağımsızlık ve çatışma dönemine uzanan bu tarih, coğrafyanın ve çok etnili yapının belirleyici rolünü ortaya koyar.
Bugün Gürcistan; kimliğini Ortodoks geleneği, Kartvel dili ve tarihsel hafızası üzerine kurarken; çok kültürlü yapısını da korumaya çalışmaktadır. Etnik çeşitlilik, zaman zaman çatışma üretmiş olsa da, Gürcistan’ın kültürel zenginliğinin temelidir.
Kafkasya’nın bu küçük ama tarihsel olarak yoğun ülkesi, dağların gölgesinde ve imparatorlukların sınırında var olmayı başarmış; kimliğini yitirmeden dönüşmeyi öğrenmiştir. Gürcistan’ın hikâyesi, coğrafya ile tarih arasındaki diyalektiğin somut bir örneğidir: Zorlayıcı bir konum, fakat güçlü bir kültürel süreklilik. Biz buna köklü bir direniş kültürünün varlığı diyebiliriz.
Ercan EROĞLU Eğitim Bilimleri Uzmanı, Araştırmacı
){kind=link}