İlia Çavçavadze / ილია ჭავჭავაძე
Gürcü milli hareketinin ve siyasal yaşamının liderlerinden ve Gürcü edebiyatının öncülerinden biri, milli kahramandır.
1837 yılında Doğu Gürcistan’da Kakheti Bölgesi’ndeki Kvareli’de doğmuş, 1907 yılında Tzitzamuri’de faili meçhul suikast sonucunda hayatını kaybetmiştir.
Çavçavadzeler Kakheti’deki 13 tavadi sülale arasında yer almaktaydı. Tavadi terimi Gürcü feodal sisteminde üst feodal ünvandı.
1801 yılından beri Rus boyunduruğunda olan ülkenin bağımsızlık hareketinde İlia Çavçavadze büyük rol oynamıştır. Gürcistan’ı bağımsızlığa götüren yolu inşa eden milli kahraman olduğu kabul edilir.
İlia Çavçavadze aynı zamanda, 93 Harbi yani 1877-1878 Osmanlı-Rusya savaşı sonrasında hem Rusya hem de Osmanlı tarafından göçe teşvik edilen Açara, Artvin ve çevresindeki Müslüman Gürcülerin ve Lazların göç etmeyip yurtlarında kalması için mücadele vermiştir.
İlia Çavçavadze [ილია ჭავჭავაძე] 1861 yılından katledildiği 1907 yılına kadar Gürcü milli ve bağımsızlık hareketine öncülük etmiştir.
10 yaşında annesini, 15 yaşında babasını kaybetmiştir. 1857-1861 yıllarında Rusya’da Petersburg Üniversitesi’nde hukuk eğitimi almıştır. Gerek üniversite yıllarında, gerekse Gürcistan’a döndükten sonra kaleme aldığı çok eseri vardır.
Milli ve sosyal konular üzerinde derin düşüncelerin ürünü “Açrdili” adlı manzumesini 1859’da, “Kartvlis Deda” adlı eseri 1860’da, “Kako Kaçaği”, “Muşa”, “Elegia” eserlerini de o yıllarda yazdı.
Gürcü eleştirel realizminin gelişiminde önemli rol oynayan nesirlerini de aynı dönemde yazdı.
1861’de Rusya’dan döndükten sonra eserlerinde yoğun duygu ve fırtınalar hissedilir. Özellikle “Mgzavris Tzerilebi” yani “Yolcunun Mektupları” adlı eserinde sadece kendisinin ve “Tergdaleulebi” akımının içindekilerin amaç ve görevlerini değil, tüm Gürcü milletinin hayati isteklerini ve açık olarak milli özgürlük hareketi ideallerini vurgulamaktadır.
Burada adı geçen “Tergdaleulebi”den kısaca söz edelim: Bu birleşik kelime “Tergi/Terek Nehri suyunu içenler” anlamındadır. 1860’lı yıllarda ortaya çıkan Gürcü siyasi ve edebiyat akımının adıdır. Rusya’da eğitim almış gençlerin oluşturduğu ve içlerinden bazılarının daha da önce yarı gizli şekilde başladığı muhalif ve Gürcistan’ın bağımsızlığını ve toplumsal yaşama yenilik getirme çabalarının karşısında olan zamanın “muhafazakâr” kesimi bu gençlere “Tergdaleulebi” adını vermiştir.
1870’li yıllarda iki “Tergdaleulebi” grubu vardı. Birinci grup İlia Çavçavadze ve onun arkadaşları Akaki Tzereteli, İakob Gogebaşvili, Vaja Pşavela, Aleksandre Kazbegi gibi isimlerden oluşuyordu ve bunlara “Pirveli Dasi” denmişti. İkinci grup daha çok sosyal ve ekonomik sorunlara ağırlık veriyor, Niko Nikoladze, Giorgi Tzereteli, Sergei Meskhi gibi isimlerden oluşuyor ve bu gruba “Meore Dasi” deniyordu.
Ağır sansürlere rağmen İlia Çavçavadze’nin 1863 yılında kurduğu “Sakartvelos Moambe” yani “Gürcistan Habercisi” adlı dergi milli özgürlük hareketinin başyapıtı olmuştur.
1863-1873 yılları arasında Rusya Kral Vekili’nin (dönemin Kafkasya Genel Valisi) görevlendirmesiyle kamu görevlisi olarak çalıştı. Kutaisi’de ve Duşeti’de çeşitli konularda yönetici olarak çalıştı, Doğu Gürcistan’da toprak reformu konusunda görev yaptı.
Bu yıllarda (1865) “Glekhta Gantavisuplebis Pirveli Droebis Tsenebi” adlı köylü sınıfın özgürlüğünü konu alan eserini yazdı, eski eserlerini yeniden düzenledi; Kartvlis Deda’yı 1871, Açrdili’yi 1872 yılında düzenledi. Mgzavris Tzerilebsa’yı 1871’de Glekhis Naambobze’yi 1872 yılında yayımladı. Milli yaralanmışlığın verdiği duygularla birçok şiir yazdı. Bunlar “Ra vaketet, ras vşrebodit anu Sakartvelos istoria metskhramete saukunisa”, “Bednieri eri”, “Çemo kargo kvekanav, razed mogitzkenia”, “Gamotsanebi”, “Kidev gamotsanebi”, “Pasukhis pasukhi” adlı eserlerdir.
1873 yılında kamu görevinden istifa etti.
İlia, 1870-1890 yıllarında siyasi ve toplumsal işlere aktif olarak katılmıştır.
O sırada Doğu Gürcistan feodalleri tavadilerin öncüsü olan Dimitri Kipiani’nin fikri olan Tavad-Aznaurta Gayrimenkul Bankası’nı (Soylu sınıfın bankası) 1874’te İlia kurdu. Bu dönemde Gürcü toprak sahipleri feodaller ekonomik açıdan bir çöküş içerisinde olduklarından ihtiyaçları olan parayı elde etmek için topraklarını satmaya başlamıştı. Bu Gürcü toprakları da birer birer yabancıların eline geçiyordu. Rusya’nın kolonizasyon politikası Gürcistan’da Gürcü olmayanların çoğaltılmasına yönelikti. Tepkiler ve başka nedenlerle Gürcistan’a istediği oranda Rus nüfus yerleştiremeyen Rusya Güney Kafkasya’daki müttefiki Ermenileri bu amaçla kullanıyor, Rusya döneminde Gürcistan’da Ermeni nüfusu bilinçli Rus politikaları sonucunda çoğaltılıyordu. Tavadi denen Gürcü feodal toprak sahiplerinin para için sattığı toprakların yabancıların eline geçmemesi için Gürcü feodallerin öncüsü konumundaki Dimitri Kipiani’nin önerisiyle “Tavad-Aznaurta Gayrimenkul Bankası” kuruldu. İlia Çavçavadze’nin Tiflis’te kurduğu bu banka toprak sahiplerine ipotek karşılığı kredi veriyor, kredi geri ödenemezse topraklara borç ödendiğinde iade etmek şartıyla el konuyordu. Bu banka tüm gelirini Gürcü okulları kurulması, okuma yazmanın yaygınlaştırılması için harcıyordu.
Gürcücenin, Gürcüce eğitimin, Gürcü okullarının yaygınlaştırılması için kurulmuş bir cemiyet olan İlia Çavçavadze’nin yöneticisi olduğu “Gürcüler Arasında Okuma Yazmayı Yayma Cemiyeti” de Dimitri Kipiani’nin etkisiyle kurulmuştu. İlia’nın kurduğu ve Gürcü dilinin haklarını savunan bu cemiyet 1879’da kuruldu. 1921 yılında Gürcistan’da Sovyet rejimi kurulduğunda cemiyetin mal varlığı eğitim bakanlığına devredildi, 1927 yılında tasviye süreci tamamlanarak kapatıldı.
İlia Çavçavadze’nin kurduğu “İveria” adlı haftalık derginin ilk sayısı 3 Mart 1877’de çıkmıştı. Daha sonra günlük gazeteye dönüştü. 1885 yılına kadar “İveria” ilk periyord yayınını sürdürmüştür.
İlia Çavçavadze Gürcü edebiyatını her alanda zenginleştiren bir yayıncıydı.
Rus yönetimi “zararlı” bularak o zamanki tek Gürcüce günlük gazete olan “Droeba”nın yayınını 16 Eylük 1885’te yasaklayınca İlia Çavçavadze günlük dergi İveria’yı günlük gazete olarak çıkarmaya karar verdi. Bu, İveria’nın ikinci dönemidir.
1891 yılında sağlığı bozuldu, 1900 yılında tedavi için Almanya ve Avusturya’ya gitti, döndükten sonra gazetesini 1 yıl daha yönetip, sonra bu görevi Aleksandre Saracişvili’ye devretti.
1903 yılında Apkhazeti’ye giderek Sokhumi’de yeni okul kuruluşunda çalıştı.
İlia Çavçavadze 1905 yılında Rusya’dan Gürcistan için siyasi özerklik istedi.
1906 yılında Tüm Rusya İmparatorluğu Feodalleri Toplantısı’na Gürcistan temsilcisi olarak katıldı ve orada oluşturulan Rusya Duması adlı Rusya Meclisine seçildi. Temmuz 1906’da Gürcistan’a döndü. Şubat 1907’de Rusya Duması ikinci toplantısı için tekrar gittiği Rusya’nın başkenti Petersburg’tan temmuz ayında döndü.
İlia Tiflis’ten Saguramo’ya dönerken 30 Ağustos 1907 günü Tzitzamuri’de [წიწამური] saldırıya uğradı. 6 saldırgan İlia Çavçavadze’yi katletti. İlia’nın katledilişi hala tartışmalı olup günümüze kadar aydınlatılmış değildir.
İlia Çavçavadze Gürcistan Kilisesi tarafından Aziz ilan edilmiştir.
