(Türkçe çevirisi sonda)
Şuşana Putkaradze: ქართული კლუბი სტამბოლში / İstanbul Gürcü Kulübü
1911 წელს შალვა ვარდიძის ხელმძღვანელობით მონასტერში დაარსდა ქართული კლუბი, სადაც იმართებოდა შეხვედრები, თავყრილობები. თითო შეხვედრას სულ ცოტა 150 ქართველი მაინც ესწრებოდა ხოლმე. მათ რიცხვში წარმოდგენილი იყო სტამბოლის ქართველი დიდკაცობა: ფაშები, გენერლები, პარლამენტარები, ვექილები, ექიმები, ვაჭრები, სტუდენტები. შეხვედრები, კრებები იხსნებოდა და მთავრდებოდა ქართული სიმღერებით, საეკლესიო საგალობლებით. კლუბის წევრებმა წესდებაც კი შეიმუშავეს, რომელიც ოსმალეთის მთავრობამ უცვლელად დაამტკიცა.
სტამბოლის სავანეს ხშირად სტუმრობდნენ და ეხმარებოდნენ კიდეც ოსმალეთში მოღვაწე დიდი, სახელოვანი ქართველები: მარშალი შაქირ–ფაშა ერთგულაშვილი (ახალციხელი), რიზა–ფაშა ათაბეგიშვილი–1909 წლისათვის ოსმალეთის საზღვაო მინისტრი (ართვინელი), ისმაილ ელიაშვილი, მსაჯული ოსმალეთის მთავარ კომიტეტში (ქობულეთელი); თავდგირიძეები ––ოსმან–ფაშა და –ალი.– ფაშა; შტაბის გენერალი მაჰმუდ– ფაშა, მედინის გუბერნატორი; ბაჰრი– ფაშა; სენატორი, სახელმწიფო საბჭოს თავმჯდომარე –პროფესორი ხასან –ფეჰმი–ფაშა (მარადიდელი); ხასან –ფეჰმი ირემაძე–ოსმალეთის მთავარი მუფთი, სახელმწიფო საბჭოს წევრი (მთიანი აჭარიდან) და მრავალი სხვა.
თავყრილობებს ესწრებოდნენ საქართველოდან ჩასული სტუმრებიც. მათ შორის აღსანიშნავია: ვახტანგ ღამბაშიძე, იასე რაჭველი (მეხუზლა), მიხეილ და ვლადიმერ წერეთლები, დავით ჩიქოვანი, გერასიმე ნადარეიშვილი, მემედ–ბეგ, ასლან– ბეგ, აბედინ–ბეგ აბაშიძეები, ჰაიდარ–ბეგ ბეჟანიძე, ისკენდერ–ეფენდი ცივაძე, მიხეილ წერეთელი, გიორგი მაჩაბელი, ლეო კერესელიძე, ივანე ჯავახიშვილი, პავლე ინგოროყვა, ექვთიმე თაყაიშვილი და სხვები.
სტამბოლის ქართულ სავანეში დიდი საშვილიშვილო საქმე იდგამდა გვირგვინს, წუთისოფლის ბორბალი უკუღმა რომ არ დატრიალებულიყო. აქ შეიმუშავეს ოსმალეთში მცხოვრებ მუსლიმან ქართველთა შორის წერა–კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების პროგრამა. 1914 წლისათვის ქართული სკოლის გახსნასაც აპირებდნენ. ამ საქმის ორგანიზატორები იყვნენ მამა შალვა ვარდიძე, მემედ –ბეგ აბაშიძე და ისკენდერ–ეფენდი ცივაძე. სამწუხაროდ, პირველი მსოფლიო ომი დაიწყო და საქმე ჩაიშალა. მაშინ რომ ბედს გაეღიმა ოსმალელი ქართველებისათვის და ქართული სკოლა დაფუძნებულიყო, ტრადიციად იქცეოდა და დღესაც იარსებებდა.
მაშინდელ საგაზეთო და საჟურნალო სტატიებში ხშირადაა საუბარი აღნიშნულ საკითხზე (იხ. “დროება”, 1909 წ., N126). ქართულ სავანეში მაშინ დედაენის სპეციალური წიგნიც კი დაიბეჭდა ოსმალეთში მცხოვრები ქართველებისათვის ასეთი დასახელებით – “პატარა ქართული ანბანი, შედგენილი და გამოცემული ოსმალოს ქართველთათვის, გამოცემა პირველი, სტამბოლი, ქართული საბეჭდავი, ფერიქვევი, 1914 წელი”. ამ წიგნს ახლახან მივაკვლიეთ სტამბოლის ქართველთა სავანის ბიბლიოთეკაში. ბოლო გვერდზე მითითებულია: “ფასი 40 ფარა. ამ წიგნის შემოსავალი გადადებულია უფრო ვრცელი სახელმძღვანელოს გამოსაცემათ.”
ჩვენი ვარაუდით, ასეთი ვრცელი სახელმძღვანელო კიდეც უნდა დაბეჭდილიყო მონასტრის სტამბაში, თუმცა ჯერ ვერ მივაკვლიეთ ამ გამოცემას. ვარაუდის საფუძველს ნაწილობრივ გვაძლევს ემიგრანტი ქართველის– გიორგი კერესელიძის ერთი მოგონება, ჩართული ნაშრომში–“იესო ქრისტე და ქართველი ერი”. იგი იხსენებს ბრესტ–ლიტოვსკის კონფერენციის წინა დღეებს, ბერლინში ოსმალეთის დელეგაციის ჩასვლას. დელეგაციის ერთი წევრი ყოფილა ოსმალეთის უმაღლესი სასულიერო პირი–შეიხულ ისლამი, ხასან–ფეჰმი ირემაძე–სტამბოლის ქართული მონასტრის ხშირი სტუმარი და ერთ–ერთი ქომაგი. იგი შეხვედრია გიორგი მაჩაბელსა და გიორგი კერესელიძეს. მათი საუბარი, პოლიტიკური თემის გარდა, შეხებია ქართული ენის სილამაზეს, ქართული ანბანის დახვეწილობას, მის უნიკალურ ბუნებას. ხასან–ფეჰმი ირემაძე მათთან საუბარში იხსენებს თავისი შვილის საწერმაგიდაზე დანახულ წითელყდიან ქართული ანბანის შესასწავლ წიგნს (იხ. ჟურნ. “ბედის ქართლისა”, N5, 1949 წ., პარიზი, გვ. 11–12). სწორედ ეს უნდა იყოს მონასტრის სტამბაში დაბეჭდილი “დედაენა”, გამოცემა მეორე.
საუბედუროდ, პირველი მსოფლიო ომის მსახვრალი ხელი სტამბოლის ქართველთა სავანესაც შეეხო. ფრთები შეეკვეცა ოსმალეთის ქართველთა შორის წერა–კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების იდეებსაც. დაიხურა ქართული სავანის დედათა და მამათა მონასტრებთან არსებული სკოლები. მოსწავლეები გახიზნეს ევროპის ქვეყნებში.
სტამბოლის ქართველთა სავანე თავისი დანიშნულებით, ქართველი ერის წინაშე გაწეული სამსახურით, ბევრად ემსგავსება ადრეულ საუკუნეებში საზღვარგარეთ მოქმედ სხვა კულტურულ–საგანმანათლებლო კერებს. ქართველი ერის ისტორიაში მან უკვე ჩაწერა ერთი ლამაზი ფურცელი. საუკუნეზე მეტი ხნის განმავლობაში იგი ერთგულად ემსახურებოდა არამარტო ქართული კულტურის, ისტორიის, განათლების მიღწევების პოპულარიზაციას საზღვარგარეთ, არამედ თავდაუზოგავად ზრუნავდა სამშობლოდან შორს დარჩენილი შვილების ეროვნული გათვითცნობიერებისათვის, მათში ქართული ცნობიერების აღორძინებისათვის. ამ სავანეს ყოველთვის მაღლა ეჭირა საქართველოს ეროვნულ–განმათავისუფლებელი მოძრაობის დროშა; რამდენიმე წლის განმავლობაში აქ მუშაობდა საფრანგეთში მოქმედი “სეგოს” (საქართველოს ეროვნული განთავისუფლების ორგანოს) სტამბოლის ბიურო, რომელსაც ხელმძღვანელობდნენ ცნობილი ქართველი საზოგადო მოღვაწეები ჯერ–პეტრე სურგულაძე, შემდეგ სანდრო მენაღარიშვილი.
1913–1914 წლებში მონასტრის სტამბაში იბეჭდებოდა ჟურნალი “თავისუფალი საქართველო”, რომლის სულის ჩამდგმულნი იყვნენ სამშობლოსათვის თავდადებული ქართველები– მიხაკო წერეთელი, გიორგი მაჩაბელი, მელიტონ ქარცივაძე, ლეო კერესელიძე და სხვები. 1914 წელს აქვე ჩაისახა ქართული ლეგიონის შექმნის იდეაც, რომელიც მალე სინამდვილედ იქცა. 1915 წელს დაარსდა თამარ მეფის სახელობის ლეგიონის ორდენი. ცნობილი მხატვრის იაკობ ნიკოლაძის მიერ მონასტერშივე შესრულდა თამარ მეფის ორდენის ესკიზი, რომელიც დაცულია მონასტრის არქივში. აქვე აღსანიშნავია ისიც, რომ საქართველოს დამოუკიდებლობისათვის თავდადებული მებრძოლები იყვნენ ამ მონასტრის მღვდლები. მათ შორის გამოირჩეოდნენ პიო ბალიძე და შალვა ვარდიძე. ისინი დაჯილდოებულნი გახლდათ თამარ მეფის სახელობის ლეგიონის ორდენით. ქართველი რეგიონერების სია, 1915–1921 წლებში მათი საქმიანობის ამსახველი მასალები დაცულია მონასტრის არქივში.
ქართველთა სავანეში დაიბეჭდა ცნობილ სტამბოლის კონფერენციაზე წარსადგენი მოკლე სამახსოვრო ცნობა– “საქართველოს ტერიტორიის საზღვრების შესახებ”, კონსტანტინეპოლი, საბეჭდავი კათოლიკე ქართველთა სავანისა, 1918”. ცხადია, ამ ბროშურის მომზადებაში ცნობილ მეცნიერებთან–ივანე ჯავახიშვილთან, პავლე ინგოროყვასთან, ექვთიმე თაყაიშვილთან, მიხაკო წერეთელთან…–ერთად, მონაწილეობდნენ სავანის სასულიერო პირებიც, განსაკუთრებით მღვდელი შალვა ვარდიძე, ნიჭიერი ისტორიკოსი და დიდი პატრიოტი.
შუშანა ფუტკარაძე, “სტამბოლის ქართული სავანე”
İstanbul Gürcü Kulübü
Şalva Vardidze’nin öncülüğünde 1911 yılında manastırda Gürcü kulübü açıldı. Burada toplantılar ve buluşmalar gerçekleşiyordu. Her toplantıya en az 150 kadar Gürcü katılıyordu. Katılanlar arasında, İstanbul’un önde gelenleri – paşalar, generaller, mebuslar, avukatlar, hekimler, tüccarlar ve öğrenciler – de vardı. Toplantılar Gürcüce şarkılarla başlıyor ve gene Gürcüce şarkılarla son buluyordu. Kulüp üyeleri bir de tüzük hazırlayıp Osmanlı yönetimine onaylatmışlardı.
İstanbul manastırını sık sık öğrenciler ziyaret ediyorlardı. Osmanlı Devleti’nde görevli ünlü Gürcüler manastıra yardımda bulunuyorlardı. Bu kişiler arasında Müşir Şakir Paşa Ertgulaşvili (Ahaltsiheli), 1909’da Osmanlı bahriye nazırı Rıza Paşa Atabegişvili (Artvinli), Osmanlı yüksek şurasında hakim olan İsmail Eliaşvili (Kobuletli), Tavdgiridze Osman Paşa ve Ali Paşa, Erkan-ı Harbiye-i Umumiye’den Medine valisi Mahmud Paşa, Bahri Paşa, Meclis-i Ayan üyesi ve Devlet Şurası başkanı müderris Hasan Fehmi Paşa (Maraditli), Osmanlı baş müftüsü ve Devlet Şurası üyesi Hasan Fehmi İremadze (Dağlık Acara’dan) ve başkaları da vardı.
Toplantılara Gürcistan’dan giden misafirler de katılıyorlardı. Katılanlar arasında Vahtang Ğambaşidze, İase Raçveli (Mehuzla), Miheil Tsereteli, Vladimer Tsereteli, Davit Çikovani, Gerasime Nadareişvili, Memed Bey, Aslan Bey, Abidin Bey Abaşidze, Haydar Bey Bejanidze, İskender Efendi Tsivadze, Giorgi Maçabeli, Leo Kereselidze, İvane Cavahişvili, Pavle İngorokva, Evktime Takaişvili gibi kişiler de vardı.
- yüzyılın başlarında İstanbul Gürcü Manastırı’nda, eğer işler tersine dönmeseydi kuşaktan kuşağa kalacak büyük bir iş başarılmış olacaktı. Burada, Osmanlı ülkesinde yaşayan Müslüman Gürcüler için okuryazarlığı yayma derneğinin programı hazırlanmıştı. Öngörülenler arasında 1914 yılında Gürcüce okulun açılması da vardı. İlia Çavçavadze, Giorgi Kazbegi, Davit Kariçaşvili, Sergi Meshi, İakob Gogebaşvili, Rahip Şalva Vardidze, Memed Bey Abaşidze ve İskender Efendi Tsivadze bu işin öncüleriydiler. Ne var ki Birinci Dünya Savaşı başladı ve bu konudaki çalışmalar son buldu. Eğer o zaman Osmanlı ülkesinde yaşayan Gürcülere kader gülseydi Gürcüce okul açılmış olacak, bir gelenek oluşacak ve bu gelenek bugün de bu sürüyor olacaktı.
O tarihlerdeki gazete ve dergi yazılarında bu konudan sıkça söz edilmiştir (Bak. “Droeba” gazetesi, 1909, sayı 126). Gürcü manastırında o tarihte, Osmanlı ülkesinde yaşayan Gürcüler için “Deda Ena” (Ana Dili) adlı kitabın özel bir baskısı da yapılmıştı. Kitapta şu ibare yer almaktadır: “Küçük Gürcüce Alfabe, Osmanlı Gürcüleri için hazırlanmış ve basılmıştır, İstanbul, Gürcü Matbaası, Feriköy, 1914 Yılı”. Bu kitabın varlığını yakınlarda İstanbul Gürcü Manastırı kütüphanesinde keşfettik. Ayrıca kitabın son sayfasında şu ibare yer almaktadır: “Fiyatı 40 para. Bu kitaptan elde edilecek gelir, genişletilmiş bir ders kitabının basımında kullanılacaktır.”
Bize göre bu kitabın benzeri, daha geniş olan ders kitabı da manastırın matbaasında basılmış olmalıdır. Ancak buna benzer yayınların varlığını araştırma fırsatını henüz bulamadık. Bu kitabın basılmış olması gerektiği varsayımımız, bir ölçüde göçmen bir Gürcü olan Giorgi Kereselidze’nin “Hz. İsa ve Gürcü Halkı” adlı çalışmasında yer alan bir anısına dayanmaktadır. Anılarında Kereselidze Brest-Litovsk Konferansı’nın hemen öncesi günlerden, Osmanlı delegasyonun Berlin’e gidişinden söz etmektedir. Delegasyon arasında yüksek mevkiden biri olarak Şeyhülislam Hasan Fehmi Efendi İremadze bulunuyormuş. Hasan Fehmi Efendi İstanbul Gürcü Manastırı’na sık sık giden ve destek verenlerden biriydi. Hasan Fehmi Efendi, Giorgi Maçabeli ve Giorgi Kereselidze ile görüşmüş. Sohbet sırasında, siyasal konuların dışında Gürcücenin güzelliğinden, Gürcü alfabesinin mükemmelliğinden ve eşsizliğinden de söz etmişler. Bu sohbette Hasan Fehmi İremadze, oğlunun yazı masası üzerinde duran, Gürcü alfabesini öğrenmeye yarayan kırmızı kaplı bir kitaptan söz etmiş (Bak. “Bedi Kartlisa” Dergisi, Sayı 5, 1949, Paris, s. 11-12). Bu kitap, İstanbul Manastırı’nda basılmış “Deda Ena”nın ikinci baskısı olmalıdır.
Birinci Dünya Savaşı’nın yıkıcı sonuçları İstanbul Gürcü Manastırı’nı da etkiledi. Osmanlı Gürcülerinde Gürcüce okuryazarlığı yayma cemiyetinin ideallerinin kanatları da kırıldı. Manastırın kız ve erkek okulları bile kapandı. Öğrenciler Avrupa ülkelerine gönderildi.
İstanbul Gürcü Manastırı, hedefleri açısından ve Gürcü halkının nezdinde yaptığı işlerle önceki yüzyıllarda başka ülkelerde faaliyet gösteren eğitim ve kültür merkezlerine çok benzemektedir. Bu ocak, Gürcü halkının tarihinde zaten güzel bir sayfa yazmış bulunmaktadır. Yüzyılı aşkın bir süre boyunca bu kurum, Gürcü kültürünü ve tarihini yurtdışında tanıtmakla kalmamış, ülkelerinden uzak kalmış vatan evlatlarına ulusal bilinç ve Gürcü kimliği aşılamak için de çalışmıştır. Bu manastır her zaman Gürcistan’ın ulusal kurtuluş hareketinin bayrağını yükseklerde tutmuştur. Birkaç yıl boyunca, Fransa’da faaliyet gösteren Gürcistan Ulusal Özgürlük Komitesi’nin İstanbul’daki temsilciliği burada çalışmaktaydı. Bu temsilciliğin başında önce tanınmış bir Gürcü toplum adamı olan Petre Surguladze, sonra Sandro Menağaraşvili bulunuyordu.
Manastır matbaasında 1913-1914 yıllarında “Tavisupali Sakartvelo” (Özgür Gürcistan) adlı dergi basılıyordu. Dergi, kendilerini vatanlarına adamış olan Mihako Tsereteli, Giorgi Maçabeli, Meliton Kartsivadze, Leo Kereselidze gibi kişiler tarafından yayımlanıyordu. 1914 yılında Gürcü Lejyonu’nu kurma fikri de burada doğmuştu. Kısa bir süre sonra bu fikir hayata geçirildi. 1915 yılında “Kraliçe Tamar Lejyonu Şeref Madalyası” ihdas edildi. “Kraliçe Tamar Şeref Madalyası” eskizi de ünlü Gürcü ressam İakob Nikoladze tarafından bu manastırda yapıldı. Bu eskiz manastırın arşivinde bugün de korunmaktadır. Bu manastırın rahiplerinin de kendilerini Gürcistan’ın bağımsızlığına adadıklarını burada belirtmek gerekir. Bu kişilerin başında ise Lejyon madalyalarını hak eden Pio Balidze ve Şalva Vardidze geliyordu. Gürcü Lejyonu listesi, 1915-1921 yılları arasında bu lejyonun yaptığı işleri gösteren belgeler de manastırın arşivinde bulunmaktadır.
Ünlü İstanbul Konferansı’na takdim edilmek üzere “Gürcistan’ın Sınırları” adlı kısa tanıtım broşürü de gene Gürcü manastırında basılmıştır. Bu tanıtım broşüründe “İstanbul, Gürcü Katolik Kilisesi Matbaası, 1918” ibaresi yer almaktadır. Açıktır ki bu broşürün hazırlanmasında, ünlü bilim adamları İvane Cavahişvili, Pavle İngorokva, Ekvtime Takaişvili, Mihako Tsereteli’nin yanı sıra, başta ünlü tarihçi ve yurtsever Rahip Şalva Vardidze olmak üzere manastırın din adamları da görev almıştır.
Şuşana Putkaradze, “İstanbul Gürcü Kilisesi ve Manastırı” (Türkçeye çeviren: Parna-Beka Çiladze / )
.
.
