“Aydınlık” adlı gazetenin arşiv ofisinde çalışıyor olan eski arkadaşım, Lazlar hakkında bir şeyler yazan kimselerin ad, adres ve telefon numaralarını bana vermişti. Şimdi elimde tuttuğum listede Hayrioğlu’nun adresi ve telefon numarası da yazılıydı. Bir gün onu telefonla aradım. İlk olarak kendimden bahsettim ona. “İyi günler. Ben Ali İhsan Aksamaz. İstanbul’dan arıyorum sizi. Sayın Hayrioğlu ile konuşmak istiyordum,” dedim telefonda adama. Telefondan gelen ses, “evet benim,” dedi. Ben de ona, “Ben, ‘Lazların Tarihi’ adlı kitabı okudum. Bunun için sizi aradım. Önce, size kendi hakkımda bilgi vereyim. Köküm Ardeşen’dir. İstanbul’da doğdum ve büyüdüm. Bir kolejde İngilizce öğretmeniyim. Bir başka dil daha biliyorum, İtalyanca,” dedim.

Böylece telefonda tanıştık. Çok güzel bir sesi vardı. Anlayışı iyiydi. Sesinden iyi bir insan olduğunu anlayabilmiştim. İlk bir araya geldiğimizde uzun uzun konuştuk. Çok sıkıntılı günler yaşıyorduk Türkiye’de. Onun için telefon aracılığıyla yeni arkadaşlar edinmek için doğru zaman değildi. Ancak ben ve Hayrioğlu birbirimizle böylece bağlantı kurmaya başladık.

Telefon vasıtasıyla birbirimizden bir şeyler öğrenmenin yolunu arıyorduk. Doğru kelimeyle, birkaç sorum vardı ve onların cevabını arıyordum, arayacaktım. Bu kolay olmayacaktı, ancak ben o zaman işin öyle olacağını bilmiyordum.
“Lazların Tarihi” adlı kitabın Türkçesi, yarısı su ile dolu, yarısı boş bir bardak gibiydi. Ne doluydu ne de boş. O zamanlar 30 yaşımdaydım ve o zamana kadar, hayatta iki yol, iki renk olduğunu biliyordum. Öyle de inanıyordum. Ancak, bu kitabı okuduktan sonra felsefem değişti.
Hayrioğlu, 1936 yılında İnegöl’ün köyü olan Hayriye’de doğmuş. Üçüncü nesilden muhacirdi. Masumani nesilişen moxaciri rt’u. Dedeleri Müslümandı. Kökü bugün Aç’ara adıyla bilinen bölgedir.Ailesi Rus zulmünden kaçarak Osmanlı ülkesine gelmiş. İlkokuldan sonra, Bursa Erkek Sanat Enstitüsünün Bina Yapımı bölümünde okudu ve orayı bitirdi. Sonra İstanbul Yıldız Polis Okulu’na girdi. 1982 yılında emekli oldu.

Gürcüce biliyordu, ancak Hayrioğlu’nun bildiği Gürcüce, Gürcüstan’da konuşulan dilden farklı idi. Onun konuştuğu dil, köy, aile diliydi, yasak bir dildi onun çocukluğunda.

Konuştuğu dilin eski bir alfabesi olduğunu öğrendi. Ne var ki, o zaman 15 yaşındaydı. Hayrioğlu, çok kısa bir süre içinde Gürcü alfabesini öğrendi. Böylece Gürcüce’sini sağlamlaştırmaya başladı. Bu alfabeyle okuyor ve yazıyordu. Ruhu da gelişti. Şuri muşiti ik’ap’et’inu. İlerleyen yıllarda, Kafkas halklarının tarih ve yaşantılarına ilgi duydu. Gürcüstan’da çıkan kitapları okumaya başladı. Bu iyi bir durumdu, ancak “Lazların Tarihi” adlı kitapta ve bazı tercümelerinde objektif olmadığı biliniyor.
Öyle de desek, böyle de, bizim kültürümüze destek verenlerden bir tanesidir. Birkaç defa Gürcüstan’a gitti, resmi misafir olarak. Hayrioğlu’nun başka kitapları da vardı. Ne acıdır ki, 1993 yılında vefat etti ve cenazesi Hayriye Köyü’nde toprağa verildi.

Hayrioğlu, sorularıma cevap vermedi. Kavgası vardı onun. Kırzıoğlu gibi, resmi ideolojinin adamlarıyla, ancak Hayrioğlu da bir başka resmi ideolojinin yolundan gidiyordu. Bu sebeple onunla kavgam vardı. Hastalığında onu göremedim. Cenaze törenine gitme imkanım da olmadı.Ancak yaşadığım sürece, onula olan anılarım da yaşayacak. Hayrioğlu ile olan dostluğumdan çok önemli bir şey öğrendim. O da yarısı dolu, yarısı boş olan bardağın felsefesi içinde gizli.
Hayrioğlu ile telefonla konuşuyorduk çoğunlukla. Bir kez defa İstanbul’da buluştuk. Bir kere de İnegöl’e gitmiştim ziyaret etmek için.
İlk defa olarak, o zamanlar otobüslerin merkezi olan Topkapı’da buluşmuştuk. Şaştı. Şaştığını da bana söyledi. Şöyle demişti bana, “ Nasıl olur?! Senin sağlam bir yüreğin ve ruhun var. Ben telefondan duyduğum sesinden öyle anlamıştım, ama sen kısasın. Nasıl olur?!” Bu sözleri ilginçti. Ancak anlayışını ip uçunu da veriyordu böylelikle O. Onun anlayışına göre kutsal bir iş yapıyordum ve kutsal işin içinde olan kişi dev gibi olacaktı!

1992 yılında Gürcü alfabesini bilmiyordum. O zamana kadar, Latin, Arap, Elen, Kiril, Çin alfabelerini biliyordum veya tanıyordum. İlk tanıştığımızda, çantasında benim için birkaç hediyeleri vardı, fotokopiler gibi. Onlardan bazıları İngilizce, bazıları Türkçe idi. O, bana bir kitap daha verdi.O zaman, bu kitabın ne olduğunu ve içinde ne yazdığını bilmiyordum. Alfabesi farklı idi, Gürcü alfabesiydi. Bana verdiği kitabın adı “Lazuri P’aramitepe”, “Laz Masalları” idi. Ben bu kitabın yardımıyla Gürcü alfabesini öğrenecektim.
Bir hafta boyunca, bu alfabeyi çalıştım ve her harfi bin defa yazmıştım. Bu alfabe, bana yardımcı olacaktı. Gürcüstan’da çıkmış bir- iki folklorik kitap, masal kitabı, bu alfabe ile yazılıydı. Onun için, bu alfabenin yardımıyla, bildiğim dil de gelişmişti. Çok şanslıydım.

Ben, Hayrioğlu’nun gördüğü gibi bakmıyordum konuya. Birbirimizden öğreniyorduk. O, şimdi bizimle değil, ancak onun taşıdığı düşünceyi taşıyanlar yaşıyor. Onlarla da beraberiz. Birbirimizden öğreniyoruz.
Ben, Hayrioğlu’nun cenaze törenine gidemedim. Ancak gitseydim şunları söyleyecektim:
“Adına tarih denilen eski dönemde de biz yaşıyorduk, bizim olan toprak üzerinde. Toprak, dağ, orman , deniz ile aynıydık, birbirimize dost. Dosttan dosttu onlar bize. Bize yiyecek ve içecek veriyorlardı. Sahibi değildik onların ancak sahibimiz de yoktu o zaman. İstediğimiz içecek ve yiyecek için öyle çalışmak zorunda değildik yabancıların keyfi için, şimdi olduğumuz gibi Hayat zordu içmek ve yemek için, ancak yaşadığımız yerden görülüyordu ölülerimizin mezarı. O zaman da onlarla birlikteydik. Germak’oçi’den başka yoktu düşmanımız. O zaman da nine, dede, anne, baba, karı, koca, kız ve erkek çocuklarımız, torunlarımız, arkadaşlarımız vardı. Dilimiz vardı, konuşuyorduk istediğimiz gibi, sabah, öğlen, akşam, gece, istediğimiz konudan, istediğimiz kişiyle. Korkuyu bilmiyorduk, Germak’oçi’den başka. Gün de bizimdi, gece de. Karanlık günler gördük birbirinden uzun. Felsefemiz değişmemişti o zaman, bardaktan içmediğimiz için. Khoci’nin kra’sını tutuyorduk.. Kra’dan içiyor olduğumuz için o zaman ev yapımı şarabı. Yarısı dolu, yarısı da boş olan bardaktan çıkmış felsefenin yolunda gitmiyorduk. Bizdik.

  Yabancılar geldi. Akraba değildiler, ne de dost: insan da değil. Dilleri bizimki gibi değildi. Geldiler. Yoktu yüreklerinde sevinç ve iyilik. Sevmiyorlardı toprak, dağ, ağaç, orman, denizi. Görmüyorlardı göğün rengini, denizin rengini. Var olan çocukları için bile yoktu yüreklerinde sevgi. Onların aklı ve eliyle olduk düşman toprak, dağ,orman, denizimize de. Unuttuk yağmurun sesini, toprağın kokusunu.
Çok zaman geçti, kim olduğumuzu ve nereden geldiğimizi bilmeden.Yabancılar, kötü adet ve anlayışlarıyla geldiler. Şimdi anlayamıyoruz göğün rengini, denizin kokusunu, balın lezzetini.
Bir dilimiz kaldı yalnızca, kırık dökük. Öyle de olsa, o da ölüyor, geçen günlerle beraber. Bir ailenin çocuklarıydık aynı veya şimdi olduğu gibi farklı farklı dillerle. Şimdiki adlarımızla Laz, Megrel, Svan, Gürcü ve bizimkiler. Eski zamanlarda olduğu gibi şimdi de kardeşiz. Başka başka dillerimiz olsa da, aynı evin çocuklarıyız. Dillerimizdir birbirimize olan kardeşliğimizin sebebi. Dil ölünce bunmaz birbirimize kardeşlik.
Lazca ölüyor. Allah’ın verdiği dil, onun verdiği güç ile destek vermediğimiz için ölüyor.

Allah öyle istediği için değil, dilimize destek vermediğimiz için, biz tembel olduğumuz için ölüyor. Şimdi Lazca için bir şeyler yapmanın zamanıdır. Dilimiz ölmesin, yaşasın, gelişsin. Sen dürüst adamdın Hayrioğlu.

(14 III 2006)”

 ვახტანგ მალაყმაძე /ჰაჲრი ჰაჲრიოღლი/ Hayri Hayrioğli

“აჲდინლიქ” ჯოხონი გაზეთაშ არქივიში ოфისის ნა იხანდეფტუ მჯვეში მეგაბრე ჩქიმიქ ლაზეფე შენი მუთხანეფე ნა ჭარუფტუ მითხანეფეში ჯოხოფე, ადრესეფე დო ტილიфონიში ნომერეფე მომჩეეტუ. აწი ხეს ნა ვოქაჩაფტი ლისტეს ჰაჲრი ჰაჲრიოღლიში ადრესი დო ტილიфონიში ნომერითი დოლოჭარელი ტუ. არ ნდღას ვუჯოხი ემუს ტილიфონითენ. მაართანოთ ჩქიმდენ ინфორმაცია მეფჩი ემუს. “კაი ნდღალეფე. მან ალი იჰსან აქსამაზიი. მპოლიშენ გიჯოხუფთ. ედო თი-ფაფახონი ჰაჲრიოღლუ კალა ოღარღალუ მინტუ. ნომერი წორი რენ-ნა.”-ჲა ვუწვი ტილიфონის ხონარი ჩქიმი მისიმინტუ კოჩის. ტილიфონიშენ ნა მომიხთუ ხონარიქ, “ჰო, მან ვორე,”-მიწუ. მანთი ემუს, “მან “ლაზეთიში ისტორია” ჯოხონი ქეთაბი ვიკითხი. ედო ემუშენი გიჯოხით. მარა ემუშენ წოხლე ჩქიმდენ ინфორმაცია მექჩა. ჯინჯი ჩქიმი არტაშენი რენ. მან მპოლის დოვიბადი დო დოვირდი. ინგილისური ნენაში მამგურაფალე ვორე არ კოლეჟის. არ ჩქვა ნენათი მიჩქინ, იტალიანური ნენა.”ჲა ვუწვი.

აშოფათენ ემდღას ოკოვიჩინიშით ართიქართი თელეфონის. დიდო მქვა ხონარი ქუღუტუ ემუს. გაგნაფა მუშითი კაი რტუ. ხონარი მუშიშენ კაი კოჩი ნა რტუ ოხომაწონუ დო მუთუ ვარ. მაართანი კონტაქტის გინძე ორაშ მორგვალის ოკოვიღარღალეეტით. 1992 წანა რტუ. დიდო პატი დო დერდონი ნდღალეფეს ფსქიდურტით თურქეთის. ემუშენი ტილიфონიში შველათენ აღანი მეგაბრობაფე ოხვენუ შენი წორი პერიოდი ტუ. მარა ჰაჲრიოღლუ დო მან გევოჭკით ართიქართი კალა კონტაქტი ოხვენუს.

ტილიфონითენ ართიქართიშენ ოგურუში გზა ბგორუფტით, ბგორამინტეს მთინი მეთქვალეთენ, მან ნაკოთხანი კითხალა მიღუტუ დო ენთეფეში ჯოღაბეფე ბგორუფტი, ბგორამინტუ. აჲა ფერფუ ვარ იყვასუნტუ, მარა ემორას მან ვარ მიჩქიტუ ეშო ნა იყვასუნტუ დულჲა.

“ლაზეფეში ისტორია” ჯოხონი სვარაში თურქული მუში, გვერდი მუში წკარითენ ოფშა დო ჩქვა გვერდი მუშითი უფშუ ნა რენ არ ჭიკა სთერი რტუ. ვართი ოფშა ვართი უფშუ. ოფშათი რტუ, უფშუთი რტუ. ემ ორას 30 წანერი ვორტი დო ემ ორაშაქის, სქიდალას ჟურ გზა დო ფერი ნა უღუტუ, მიჩქიტუ. ედო ეშოთი ვიჯერტი. მარა აჲა სვარა ნა ვიკითხიშკულე, სქიდალაშ фილოსოфია ჩქიმი იქთურუ.

ჰაჲრიოღლუ 1936 წანას ინეგოლიში ოფუტე ნა რენ ჰაჲრიჲეს დიბადეენ. მასუმანი ნესილიშენ მუჰაჯირი რტუ. პაპულეფე მუთეფეში მუსულმანი რტეს. ჯინჯი მუში ანდღა აჭარა ჯოხოთენ ნა იჩქინენ რაიონი რენ. ოჯაღი მუშიქ რუსული ზალიმობაშენ ნა იმტეენ დო ოსმანური თერეშა მოხთეენან. გეჭკაფური დოგურონი შკულე, ბურსას ბიჭეფეშენი ხეშნოხვენე ინსტიტუთიშ ბინა ოკიდუში ბურმეს იკითხუ დო კურს მუში ნოთამამუ. მპოლის ჲილდიზიშ პოლიციელური დოგურონიშა ქამახთუ. 1982 წანას პენსიონერი დიყუ.
ქორთული ნენა უჩქიტუ მარა ჰაჲრიოღლუს ნა უჩქიტუ ნენა, ოქორთურას ნა იღარღალენ ქორთული ნენაშენ დიდო ჩქვანერი რტუ. ემუქ ნა ღარღალაფტუ ნენა ოფუტური, ოჯაღური, ენთეფეშენ ექოლეთი ჲასახი ნენა რტუ თურქეთის, მუში ბერობაშ პერიოდის. მუქ ნა ღარღალაფტუ ნენას ჩქვანერი ალბონი ნა უღუტუ, დიგურუ. მურენქი ემ ორას 15 წანერი რტუ. ჰაჲრიოღლუქ დიდო მკულე პერიოდის დოლოხე ქორთული ალბონი იგურუ. ემუთენ ქორთული მუში ოკაპეტანუს ქოგეოოჭკუ. აჲა ალბონითენ იკითხუფტუ დო ჭარუფტუ მუქ. შური მუშითი იკაპეტინუ. ნა მულუნ წანაფე კალა კავკასური ხალკეფეში ისტორია დო სქიდალა მუთეფე შენი ინტერესი დვაყუ ემუს. ოქორთურას ნა გამახთუ ქეთაბეფე ოკითხუს ქოგეოოჭკუ. აჲა კაი რტუ მარა, “ლაზეფეში ისტორია” ჯოხონი სვარა დო ნამთინი თერჯუმე მუთეფეში ობიექტური ნა ვარ ტუ, იჩქინენ.

ეშო ფთქვათ-ნა, აშო ფთქვათ-ნა, ჰაჲრიოღლუ ჩქინებური კულტურის მხუჯი ნა მეჩუფეში ართერი რენ. ნაკოთხანი фარას ოქორთურაშა იდუ, ოфიციალური სტუმაროთ. ჰაჲრიოღლუს ქუღუტუ ჩქვა ქეთაბეფეთი. მუ ჭვინი რენქი, ჰაჲრიოღლუქ 1993 წანას, ინეგოლის შური მუში ღორმოთის ქომეჩუ დო ჯენაზე მუში ოფუტე ჰაჲრიჲეს დოხვერი რენ.
ჰაჲრიოღლუქ კითხალა ჩქიმეფეშა თამამ ჯოღაპი ვარ მეჩუ. კაბღა უღუტუ ემუს, ქირზიოღლუ სთერი ოфიციალური იდეოლოგიში კოჩეფე კალა. მარა ჰაჲრიოღლიქთი არ ჩქვა ოфიციალური იდეოლოგიში გზათენ ულურტუ. ემუშენი მანთი მუში კალა კაბღა მიღუტუ. ზაბუნობა მუშის ვარ მაძირუ ემუ. ჯენაზეში ცერემონია მუშიშა ოხთიმუში შანსითი ვარ მაყუ. მარა მან ფსქიდაშაქის, მუში კალა ნა რენ გოშინაფე ჩქინი სქიდასუნონ. ჰაჲრიოღლუში მეგაბრობაშენ დიდო ბეჯითი არ მუნთხა დოვიგური. ეთი გვერდი ოფშა დო გვერდი უფშუ ნა რენ ჭიკაშ фილოსოфიაში დოლოხე შინახერი რენ.

ჰაჲრიოღლუ კალა ტილიონითენ ოკოვიღარღალაფტით დიდოფეთენ. ნაკოთხანი фარასთი მპოლის ოკოვიკატით. არ фარასთი მან ინეგოლიშა, ოხორი მუშიშა ვიდეეტი მოკითხუშენი.

მაართანი фაროთ, ჩქინ ემ ორას ავტუბუსეფეში ცენტრი ნა რენ თოფკაპის ოკვიკათეეტით. გიშაშუ. მუქ ნა გიშაშუთი, მიწუ. ეშო მიწვეეტუ, “მუჭო იყვენ?! სინ დიდო კაპეტი გური დო შური ქოგიღუნ. მან ტილიфონის ნა ვოგნი ხონარიშენ ეშო ოხომაწონუ, მარა სინ მკულე რე. მუჭო იყვენ?!” ამ მეთქვალეფე მუში ოინტერესონი რტუ. მარა ემუს ნა უღუნ გაგნაფაშენთი აჲა სიგნალი მომჩაფტუ მუქ. მუში შენი მან ღორმოთონი დულჲა ვიქიფტი დო ღორმოთონი დულჲაში დოლოხე ნა რენ კოჩითი დივი სთერი იყვასუნტუ!

1992 წანას, მან ვარ მიჩქიტუ ქორთული ალბონი. ემ ორაშაქის, ლათინური, არაბული, ბერძენული, კირილური, ჩინური ალბონეფე მიჩქიტუ ვარნა ვიჩინოფტი. მაართანი фარო, ოქოვიკათითში, ემუს ნაკოთხანი ჰედიჲე ქეთაბეფე, фოტოკოფიეფე ქუღუტუ ჩქიმი შენი, ჩანთას. ენთეფეშენ ნამთინეფე ინგლისური ნენათენ, ნამთინეფე თურქული ნენათენ ჭარელი რტუ. ართი თი ქეთაბი მომჩუ მუქ. ემინდროს, აჲა ქეთაბი მუ რტუ დო დოლოხე მუში მუ ნა ჭარტუ, ვარ მიჩქიტუ. ალბონი მუში ჩქვანერი რტუ. ეჲა რტუ ქორთული ალბონი. მუქ ნა მომჩუ სუფარაში ჯოხო რტუ “ლაზური პარამითეფე”. მან ამ სვარაში შველათენ აჲა ალბონი, ქორთული ალბონი, ვიგურამინტუ.

არ დოლონის აჲა ალბონი ვიჩალიში დო შილჲა фარა, პჭარეეტი კართა ბონჯა. აჲა ალბონი მემიშველასუნტუ. ოქორთურას ნა ქოგამახთეენ, არ-ჟურ фოლკლორული ქეთაბი, პარამითეფეში ქეთაბი, აჲა ალბონითენ ჭარელი რტუ. ემუშენი აჲა ალბონითენ, ნა მიჩქიტუ ლაზური ნენაქთი ოდიდანუს ქოგეოჭკეეტუ. დიდო შანსონი ვორტი.

მან ჰაჲრიოღლუქ ნა ძიროფტუ სთერი ვარ ვოწკერტი თემას. ართიქართიშენ ვიგურაფტით. აწი მუქ ჩქინი კალა ვარ რენ, მარა ემუს ნა უღუნ სთერი გაგნაფა ნა უღუნანფე სქიდუნან. ენთეფე კალათი ქოვორეთ. ედო ართიქართიშენ ვიგურაფთ. მან ჰაჲრიოღლიშ ჯენაზეში ცერემონია მუშიშა ვარ მემალუ. მარა მოფთეეტიკონი, ეშო მეთქვალეფეში ოთქუ მინონტუ.: “ჯოხო მუშის აწი ისტორია ნა ითქვენ მჯვეში პერიოდისთი ჩქინ ფსქიდურტით, ჩქინი ნა რენ დიხაშ ჟინ. დიხა, გოლა, გერმა, ზოღა კალა ართნერი ვორტით, ართიქართიშა მეგაბრე. მეგაბრეშენ მეგაბრე ტეს ენთეფე ჩქინდა. ოჭკომალე დო ოშუმონი მომჩაფტეს ენთეფექ ჩქინდა. მანჯე მუში ვარ ვორტით ენთეფეში მარა, მანჯეთი ვარ მიყოუნტეს ემ ორაფეს. ნა მინტეს მუნთხანეფე ოშუმონი ვარნა ოჭკომალე შენი ეშო ოხანდონი ვარ ვორტით გალენეფეში გური შენი, აწი ნა ოყოფუმონი ნა ვორეთ სთერი. სქიდალა დიდო მეჭირელი რტუ ოშუმუ დო ოჭკომუ შენი მარა, ჩქინი ღურელეფეში საფულე იძირეტუ ნა ფსქიდურტით კელეშენ. ემ ორასთი ართო ვორტით ენთეფე კალა. ვარ მიყოუნტეს მტერი, გერმაკოჩიშენ მეტი. ემ ორასთი მიყოუნტეს ნანდიდი დო პაპული, ნანა დო მამა, და დო ჯუმა, ჩილი დო ქიმოჯი, კულანი დო ბიჭი ბერეფე დო მოტალეფე დო მეგაბრეფე. ნენა მიღუტეს დო ბღარღალაფტით ნა მინტეს სთერი, ჭუმანიში, ლიმჯიში, სერიში, ნა მინტეს თემაფეშენ, ნა მინტეს მითხანეფე კალა. შქურინა ვარ მიჩქიტეს, გერმაკოჩიშენ მეტი. ნდღათი ჩქინი რტუ სერითი. მცკუფი ნდღალეფე ბძირით ართიქართიშენ გინძე.”

Фილოსოфია ჩქინიქ ვარ იქთირეეტუ ემ ორაფეს, ნა ვა ფშუფტით შენი ჭიკაშენ. ხოჯიში დიდი ქრა მიღუტეს ხეს დოქაჩერი. ქრაშენ ნა ფშუფტით შენი ემ ორას ოხორიშ ნოხვენე ღვინი. გვერდი მუში წკარითენ ოფშა დო ჩქვა გვერდი მუშითი უფშუ ნა რენ არ ჭიკაშენ გამახთიმერი фილოსოфიაში გზათენ ვარ ვულურტით. ჩქინ ქოვორტით.
“გალენეფექ მეხთეს. მზახალი ვარ ტეს. ვართი მეგაბრე. ადამიანითი ვარ. ნენა მუთეფეში ჩქინ ნა მიღუტეს სთერი ვარტუ. მეხთეს. ენთეფეს ვარ უღუტეს გურის ხელადოკაობა. ვარ ყოროფტეს დიხა, გოლა, ნჯა, გერმა, ზოღა. ვარ ძიროფტეს ცაშ ფერითი, ზოღაშ ფერითი. ენთეფეს ვარ უღუტეს ყოროფა ბერეფე მუთეფეშიშათი. ენთეფეში ღნოსი დო ხეთენ დოვიყვით მტერი დიხა, გოლა, გერმა, ზოღა ჩქინიშათი. გომოჭკონდით მჭიმაში ხონარითი, დიხაშ შურათი.

დიდო ორა მეკილუ უჩქინუთენ მი ნა ვორტით დო სოლენ ნა მოფტით. გალენეფექ, ენთეფეს ნა უღუტეს პატი ტრადიციაფე დო გაგნაფე კალა მეხთეს. აწი ვა ოხომაწონენან ცაში ფერი, ზოღაშ შურა, თოფურიში ნოსთონობა.

არ ნენა დომისქიდუ ხვალა ელაკთერი, გელაკთერი. ეშო ნა რენ-თი-ნა, ეთი ღურუნ, ნა მეკილაფს ნდღალეფე კალა. არ ოჯახიში ბერეფე ვორტით ართნერი ნენათენ ვარნა აწი ნა რენ სთერი ჩქვადოჩქვა ნენაფეთენ, აწინერი ჯოხოფე ჩქინითენ, ლაზი, მეგრელი, შონი, ქორთუ დო ჩქინებურეფე. მჯვეში ორაფესთი ნა რტუ სთერი აწითი ქოვორეთ ჯუმალეფე. ჩქვა ნენაფე მიღუნან-თი-ნა, ქოვორეთ ხოლოთი დო არ ოხორიში ბერეფე. ნენაფე ჩქინი რენ სებები მუში ართიქართიშა ნა რენ ჯუმალობა ჩქინიში. ნენა ღურაში ვარ იძირენ ჯუმალობათი ართიქართიშა.
ლაზური ნენა ღურუნ. ღორმოთიქ ნა მომჩეს ნენა, მუქ ნა მომჩეს მენჯელითენ ემუს მხუჯი ნა ვა მეფჩაფთ შენი ღურუნ. ღორმოთის ეშო ნა უნონ სთერი ჲადო ვარ, ჩქინ ნენას მხუჯი ნა ვა მეფჩაფთ შენი. ჩქინ ბუნდური ნა ვორეთ შენი, ღურუნ. აწი ლაზური ნენა შენი მუთხანეფე ოხვამუში ორა რენ.. ნენა ჩქინიქ ვა ღურას დო სქიდას, ირდას.

სინ ნამუსონი კოჩი რტი ჰაჲრიოღლუ.

( 14 III  2006)

ალი იჰსან აქსამაზი

     

Hayri Hayrioğli

“Aydinlik” coxoni gazetaş arkivişi ofisis na ixandept̆u mcveşi megabre çkimik Lazepe şeni mutxanepe na ç̆arupt̆u mitxanepeşi coxope, adresepe do t̆ilifonişi nomerepe momçeet̆u. Aʒ̆i xes na vokaçapt̆i list̆es Hayri Hayrioğlişi adresi do t̆ilifonişi nomeriti doloç̆areli t̆u. Ar ndğas vucoxi emus t̆ilifoniten. Maartanot çkimden informaʒia mepçi emus. “K̆ai ndğalepe. Man Ali İhsan Aksamazi. Mp̆olişen gicoxupt. Edo ti-papaxoni Hayrioğlu k̆ala oğarğalu mint̆u. Nomeri ʒ̆ori ren-na.”-ya vuʒ̆vi t̆ilifonis xonari çkimi misimint̆u k̆oçis. T̆ilifonişen na momixtu xonarik, “Ho, man vore,”-miʒ̆u. Manti emus, “Man “Lazetişi İst̆oria” coxoni ketabi vik̆itxi. Edo emuşeni gicoxit. Mara emuşen ʒ̆oxle çkimden informaʒia mekça. Cinci çkimi Art̆aşeni ren. Man Mp̆olis dovibadi do dovirdi. İngilisuri nenaşi mamgurapale vore ar k̆olejis. Ar çkva nenati miçkin, İt̆alianuri nena.”ya vuʒ̆vi.

Aşopaten emdğas ok̆oviçinişit artikarti telefonis. Dido mkva xonari kuğut̆u emus. Gagnapa muşiti k̆ai rt̆u. Xonari muşişen k̆ai k̆oçi na rt̆u oxomaʒ̆onu do mutu var. Maartani k̆ont̆akt̆is ginže oraş morgvalis ok̆oviğarğaleet̆it. 1992 ʒ̆ana rt̆u. Dido p̆at̆i do derdoni ndğalepes pskidurt̆it Turketis. Emuşeni t̆ilifonişi şvelaten ağani megabrobape oxvenu şeni ʒ̆ori p̆eriodi t̆u. Mara Hayrioğlu do man gevoç̆k̆it artikarti k̆ala k̆ont̆akt̆i oxvenus.

T̆ilifoniten artikartişen oguruşi gza bgorupt̆it, bgoramint̆es Mtini metkvaleten, man nak̆otxani k̆itxala miğut̆u do entepeşi coğabepe bgorupt̆i, bgoramint̆u. Aya perpu var iqvasunt̆u, mara emoras man var miçkit̆u eşo na iqvasunt̆u dulya.

“Lazepeşi İst̆oria” coxoni svaraşi Turkuli muşi, gverdi muşi ʒ̆k̆ariten opşa do çkva gverdi muşiti upşu na ren ar ç̆ik̆a steri rt̆u. Varti opşa varti upşu. Opşati rt̆u, upşuti rt̆u. Em oras 30 ʒ̆aneri vort̆i do em oraşakis, skidalas jur gza do peri na uğut̆u, miçkit̆u. Edo eşoti vicert̆i. Mara aya svara na vik̆itxişk̆ule, skidalaş filosofia çkimi ikturu.

Hayrioğlu 1936 ʒ̆anas İnegolişi oput̆e na ren Hayriyes dibadeen. Masumani nesilişen muhaciri rt̆u. P̆ap̆ulepe mutepeşi Musulmani rt̆es. Cinci muşi andğa Aç̆ara coxoten na içkinen raioni ren. Ocaği muşik Rusuli zalimobaşen na imt̆een do Osmanuri tereşa moxteenan. Geç̆k̆apuri doguroni şk̆ule, Bursas Biç̆epeşeni Xeşnoxvene İnst̆it̆utiş Bina Ok̆iduşi burmes ik̆itxu do k̆urs muşi notamamu. Mp̆olis Yildiziş P̆oliʒieluri doguronişa kamaxtu. 1982 ʒ̆anas p̆ensioneri diqu.
Kortuli nena uçkit̆u mara Hayrioğlus na uçkit̆u nena, Okorturas na iğarğalen Kortuli nenaşen dido çkvaneri rt̆u. Emuk na ğarğalapt̆u nena oput̆uri, ocağuri, entepeşen ekoleti yasaxi nena rt̆u Turketis, muşi berobaş p̆eriodis. Muk na ğarğalapt̆u nenas çkvaneri alboni na uğut̆u, diguru. Murenki em oras 15 ʒ̆aneri rt̆u. Hayrioğluk dido mk̆ule p̆eriodis doloxe Kortuli Alboni iguru. Emuten Kortuli muşi ok̆ap̆et̆anus kogeooç̆k̆u. Aya alboniten ik̆itxupt̆u do ç̆arupt̆u muk. Şuri muşiti ik̆ap̆et̆inu. Na mulun ʒ̆anape k̆ala K̆avk̆asuri xalk̆epeşi ist̆oria do skidala mutepe şeni int̆eresi dvaqu emus. Okorturas na gamaxtu ketabepe ok̆itxus kogeooç̆k̆u. Aya k̆ai rt̆u mara, “Lazepeşi İst̆oria” coxoni svara do namtini tercume mutepeşi obiekt̆uri na var t̆u, içkinen.

Eşo ptkvat-na, aşo ptkvat-na, Hayrioğlu çkineburi k̆ult̆uris mxuci na meçupeşi arteri ren. Nak̆otxani faras Okorturaşa idu, ofiʒialuri st̆umarot. Hayrioğlus kuğut̆u çkva ketabepeti. Mu ç̆vini renki, Hayrioğluk 1993 ʒ̆anas, İnegolis şuri muşi Ğormotis komeçu do cenaze muşi oput̆e Hayriyes doxveri ren.
Hayrioğluk k̆itxala çkimepeşa tamam coğap̆i var meçu. K̆abğa uğut̆u emus, Kirzioğlu steri ofiʒialuri ideologişi k̆oçepe k̆ala. Mara Hayrioğlikti ar çkva ofiʒialuri ideologişi gzaten ulurt̆u. Emuşeni manti muşi k̆ala k̆abğa miğut̆u. Zabunoba muşis var mažiru emu. Cenazeşi ʒeremonia muşişa oxtimuşi şansiti var maqu. Mara man pskidaşakis, muşi k̆ala na ren goşinape çkini skidasunon. Hayrioğluşi megabrobaşen dido beciti ar muntxa doviguri. Eti gverdi opşa do gverdi upşu na ren ç̆ik̆aş filosofiaşi doloxe şinaxeri ren.

Hayrioğlu k̆ala t̆ilioniten ok̆oviğarğalapt̆it didopeten. Nak̆otxani farasti Mp̆olis ok̆ovik̆at̆it. Ar farasti man İnegolişa, oxori muşişa videet̆i mok̆itxuşeni.

Maartani farot, çkin em oras avt̆ubusepeşi ʒent̆ri na ren Topk̆ap̆is ok̆vik̆ateet̆it. Gişaşu. Muk na gişaşuti, miʒ̆u. Eşo miʒ̆veet̆u, “Muç̆o iqven?! Sin dido k̆ap̆et̆i guri do şuri kogiğun. Man t̆ilifonis na vogni xonarişen eşo oxomaʒ̆onu, mara sin mk̆ule re. Muç̆o iqven?!” Am metkvalepe muşi oint̆eresoni rt̆u. Mara emus na uğun gagnapaşenti aya signali momçapt̆u muk. Muşi şeni man Ğormotoni dulya vikipt̆i do Ğormotoni dulyaşi doloxe na ren k̆oçiti divi steri iqvasunt̆u!

1992 ʒ̆anas, man var miçkit̆u Kortuli Alboni. Em oraşakis, Latinuri, Arabuli, Berženuli, K̆iriluri, Çinuri albonepe miçkit̆u varna viçinopt̆i. Maartani faro, okovik̆atitşi, emus nak̆otxani hediye ketabepe, fot̆ok̆opiepe kuğut̆u çkimi şeni, çantas. Entepeşen namtinepe İnglisuri nenaten, namtinepe Turkuli nenaten ç̆areli rt̆u. Arti ti ketabi momçu muk. emindros, aya ketabi mu rt̆u do doloxe muşi mu na ç̆art̆u, var miçkit̆u. Alboni muşi çkvaneri rt̆u. Eya rt̆u Kortuli alboni. Muk na momçu suparaşi coxo rt̆u “Lazuri P̆aramitepe”. Man am svaraşi şvelaten aya alboni, Kortuli alboni, viguramint̆u.

Ar dolonis aya alboni viçalişi do şilya fara, p̆ç̆areet̆i k̆arta bonca. Aya alboni memişvelasunt̆u. Okorturas na kogamaxteen, ar-jur folk̆loruli ketabi, P̆aramitepeşi ketabi, aya alboniten ç̆areli rt̆u. Emuşeni aya alboniten, na miçkit̆u Lazuri nenakti odidanus kogeoç̆k̆eet̆u. Dido şansoni vort̆i.

Man Hayrioğluk na žiropt̆u steri var voʒ̆k̆ert̆i temas. Artikartişen vigurapt̆it. Aʒ̆i muk çkini k̆ala var ren, mara emus na uğun steri gagnapa na uğunanpe skidunan. Entepe k̆alati kovoret. Edo artikartişen vigurapt. Man Hayrioğliş Cenazeşi ʒeremonia muşişa var memalu. Mara mopteet̆ik̆oni, eşo metkvalepeşi otku minont̆u.: “Coxo muşis aʒ̆i ist̆oria na itkven mcveşi p̆eriodisti çkin pskidurt̆it, çkini na ren dixaş jin. Dixa, gola, germa, zoğa k̆ala artneri vort̆it, artikartişa megabre. Megabreşen megabre t̆es entepe çkinda. Oç̆k̆omale do oşumoni momçapt̆es entepek çkinda. Mance muşi var vort̆it entepeşi mara, manceti var miqount̆es em orapes. Na mint̆es muntxanepe oşumoni varna oç̆k̆omale şeni eşo oxandoni var vort̆it galenepeşi guri şeni, aʒ̆i na oqopumoni na voret steri. Skidala dido meç̆ireli rt̆u oşumu do oç̆k̆omu şeni mara, çkini ğurelepeşi sapule ižiret̆u na pskidurt̆it k̆eleşen. Em orasti arto vort̆it entepe k̆ala. Var miqount̆es mt̆eri, germak̆oçişen met̆i. Em orasti miqount̆es nandidi do p̆ap̆uli, nana do mama, da do cuma, çili do kimoci, k̆ulani do biç̆i berepe do mot̆alepe do megabrepe. Nena miğut̆es do bğarğalapt̆it na mint̆es steri, ç̆umanişi, limcişi, serişi, na mint̆es temapeşen, na mint̆es mitxanepe k̆ala. Şkurina var miçkit̆es, germak̆oçişen met̆i. Ndğati çkini rt̆u seriti. Mʒk̆upi ndğalepe bžirit artikartişen ginže.”

Filosofia çkinik var iktireet̆u em orapes, na va pşupt̆it şeni ç̆ik̆aşen. Xocişi didi kra miğut̆es xes dokaçeri. Kraşen na pşupt̆it şeni em oras oxoriş noxvene ğvini. Gverdi muşi ʒ̆k̆ariten opşa do çkva gverdi muşiti upşu na ren ar ç̆ik̆aşen gamaxtimeri filosofiaşi gzaten var vulurt̆it. Çkin kovort̆it.
“Galenepek mextes. Mzaxali var t̆es. Varti megabre. Adamianiti var. Nena mutepeşi çkin na miğut̆es steri vart̆u. Mextes. Entepes var uğut̆es guris xeladok̆aoba. Var qoropt̆es dixa, gola, nca, germa, zoğa. Var žiropt̆es ʒaş periti, zoğaş periti. Entepes var uğut̆es qoropa berepe mutepeşişati. Entepeşi ğnosi do xeten doviqvit mt̆eri dixa, gola, germa, zoğa çkinişati. Gomoç̆k̆ondit mç̆imaşi xonariti, dixaş şurati.

Dido ora mek̆ilu uçkinuten mi na vort̆it do solen na mopt̆it. Galenepek, entepes na uğut̆es p̆at̆i t̆radiʒiape do gagnape k̆ala mextes. Aʒ̆i va oxomaʒ̆onenan ʒaşi peri, zoğaş şura, topurişi nostonoba.

Ar nena domiskidu xvala elak̆teri, gelak̆teri. Eşo na ren-ti-na, eti ğurun, na mek̆ilaps ndğalepe k̆ala. Ar ocaxişi berepe vort̆it artneri nenaten varna aʒ̆i na ren steri çkvadoçkva nenapeten, aʒ̆ineri coxope çkiniten, Lazi, Megreli, Şoni, Kortu do çkineburepe. Mcveşi orapesti na rt̆u steri aʒ̆iti kovoret cumalepe. Çkva nenape miğunan-ti-na, kovoret xoloti do ar oxorişi berepe. Nenape çkini ren sebebi muşi artikartişa na ren cumaloba çkinişi. Nena ğuraşi var ižiren cumalobati artikartişa.
Lazuri nena ğurun. Ğormotik na momçes nena, muk na momçes menceliten emus mxuci na va mepçapt şeni ğurun. Ğormotis eşo na unon steri yado var, çkin nenas mxuci na va mepçapt şeni. Çkin bunduri na voret şeni, ğurun. Aʒ̆i Lazuri nena şeni mutxanepe oxvamuşi ora ren.. Nena çkinik va ğuras do skidas, irdas.

Sin namusoni k̆oçi rt̆i Hayrioğlu.

(14 IV 2006)

[email protected]

http://aksamazaliihsan.blogspot.com/2018/11/hayri-hayrioglu.html?view=mosaic