Ercan EROĞLU
SANDRO İBERİELİ’NİN GÜRCÜ HALKININ TARİHİ: OSMANLI – GÜRCÜ İLİŞKİLERİ ÜZERİNE KAPSAMLI BİR ARAŞTIRMA ADLI KİTABI ÜZERİNE BİR TANITIM YAZISI
Kitap 2014 yılında Türkiye’de basılmış. Ben çok geç gördüm. İnternette Gürcüler üzerine araştırma yaparken denk geldi. İçeriğini inceleyince oldukça iyi bir araştırmaya dayalı derli toplu bir kitap olduğu izlenimi edindim. Hemen akabinde bu kitap alınmalı ve okunmalı, dedim kendi kendime. Çünkü öğrendiğimiz ve içselleştirdiğimiz resmi tarihin dışında çok başka şeyler söylüyordu yazar. Ayrıca bu alandaki literatür çok zengin değil, zenginleşmeli…
Bazı kitaplar geçmişte yaşanmış olayları anlatır; bazılarıysa insanın kendi köklerine, diline ve belleğine yeniden bakmasını sağlar. Sandro İberieli’nin Gürcü Halkının Tarihi: Osmanlı-Gürcü İlişkileri Üzerine Kapsamlı Bir Araştırma adlı eseri, Türkiye’de yaşayan Gürcü kökenli topluluklar kadar Kafkasya’nın tarihini, Osmanlı dünyasının sınırlarını ve halklar arasındaki kültürel etkileşimi merak eden okurlar için de böyle bir kapı aralıyor.
Cinius Yayınları tarafından (ilk kez duydum!) 2014 yılında yayımlanan, 545 sayfalık eser, Gürcü halkının geçmişini yalnızca siyasal olaylar ve hanedanlar üzerinden değil; dil, kültür, din, ekonomi ve toplumsal yaşam gibi farklı boyutlarıyla ele alan kapsamlı bir tarih çalışması olarak masamda duruyor. Kitabın başlığında Osmanlı-Gürcü ilişkilerine özel bir vurguda bulunması da iki komşu tarihsel dünyanın birbirinden bağımsız anlaşılamayacağını hatırlatıyor.
Kafkasya, tarih boyunca yalnızca hırçın dağların, vadilerin ve geçitlerin oluşturduğu bir coğrafya olmadı. Karadeniz ile Hazar Denizi arasında uzanan bu bölge; Anadolu, İran, Karadeniz havzası ve kuzey bozkırları arasında hareket eden orduların, tüccarların, inançların ve toplulukların karşılaştığı bir tarih alanıdır aynı zamandır. Gürcistan da bu hareketliliğin merkezindeki ülkelerden biriydi ve hala öyle…
Bölgenin coğrafi konumu, Gürcü halkının tarihini anlamak bakımından belirleyicidir. Gürcü krallıkları farklı dönemlerde bağımsızlıklarını korumaya, siyasal birliklerini sağlamaya ve güçlü komşularıyla ilişkilerini düzenlemeye çalıştı. Bizans, İran, Arap halifelikleri, Selçuklular, Moğollar, Osmanlılar ve Rusya gibi güçlerle kurulan ilişkiler, Gürcü siyasal tarihinin farklı dönemlerini biçimlendirmiştir. Bu tarih, yalnızca egemenlik mücadelelerinden ibaret değildir. Aynı zamanda farklı dillerin, dinlerin ve yaşam biçimlerinin karşılaşmasının tarihidir. Bir bölgenin tarihini anlamak, o coğrafyada kimlerin hüküm sürdüğünü öğrenmek kadar insanların nasıl yaşadıklarını, hangi dilleri konuştuklarını, hangi gelenekleri sürdürdüklerini ve değişen koşullara nasıl uyum sağladıklarını da araştırmayı gerektirir. İberieli’nin kitabının tanıtımında özellikle dil, kültür, ekonomi, sosyoloji ve teoloji boyutlarının vurgulanması, eserin bu geniş tarih anlayışı çerçevesinde değerlendirilmesine imkân veriyor.
Sınırların ötesindeki tarih, Osmanlı-Gürcü ilişkileri
Osmanlılarla Gürcü siyasi oluşumları arasındaki ilişkiler, yüzyıllar boyunca değişen koşullar altında gelişmiştir. Bu ilişkileri yalnızca savaşlar ve fetihler üzerinden okumak, bölgenin tarihsel gerçekliğini eksik bırakır. Askerî mücadelelerin yanında diplomasi, ticaret, yerel yönetimler, dinî dönüşümler, nüfus hareketleri ve gündelik hayat da bu tarihin parçalarıdır. Özellikle Osmanlıların Doğu Karadeniz ve Güney Kafkasya çevresindeki etkilerinin arttığı dönemlerde, Gürcü siyasal yapıları farklı stratejiler geliştirdi. Bazı yerel yönetimler Osmanlılarla çatışırken bazıları anlaşmalar yaptı; kimi zaman bölgesel güç dengeleri, kimi zaman hanedan ilişkileri, kimi zaman da dış tehditler belirleyici oldu. Osmanlı-Gürcü ilişkilerinin tek biçimli ve değişmez bir karşıtlık üzerinden açıklanamayacağı açıktır. Din de bu tarihsel süreçte önemli bir yer tutar. Gürcistan’ın Hristiyanlıkla erken dönemlerden itibaren şekillenen tarihsel bağı, bölgenin kültürel kimliğinin temel unsurlarından biridir. Bununla birlikte, özellikle Osmanlı hâkimiyetinin güçlendiği bazı bölgelerde İslamlaşma süreçleri yaşanmış, toplumsal ve kültürel yapılar zaman içinde değişmiştir. Bu dönüşümleri yalnızca inanç değişikliği olarak ele almak yeterli değildir; siyasal koşullar, yerel ilişkiler, ekonomik yaşam ve toplumsal aidiyetler de değerlendirilmelidir.
Osmanlı ve Gürcü tarihlerini birlikte incelemek, iki toplumun geçmişini daha geniş bir tarihsel çerçevede görmeye yardımcı olur. Böyle bir yaklaşım, geçmişteki çatışmaları inkâr etmeden kültürel etkileşimi, komşuluğu ve ortak yaşam deneyimlerini de görünür kılar.
Tarih, yalnızca devletlerin değil halkların da hikâyesidir
Tarih yazımında hükümdarlar, savaşlar ve sınır değişiklikleri çoğu zaman geniş yer tutar. Oysa halkların geçmişi, devletlerin resmî kayıtlarına sığmayacak kadar zengindir. Diller, aile anlatıları, yer adları, halk şarkıları, yemek kültürü, düğün gelenekleri ve kuşaktan kuşağa aktarılan sözlü bilgiler de tarihsel belleğin kaynaklarıdır. Bu sitede zaman zaman bizde bu bilinçle benzer konularda farklı yazılar kaleme aldık ve okuyucu ile paylaştık.
Gürcü halkının tarihini araştırmak, bu nedenle yalnızca Gürcü krallıklarının veya komşu imparatorlukların siyasal tarihini öğrenmek değildir. Aynı zamanda bir halkın kültürel devamlılığını nasıl koruduğunu, değişen koşullar içinde kimliğini nasıl yeniden kurduğunu anlamaktır.
Gürcüce, bu devamlılığın en önemli taşıyıcılarından biridir. Dil, yalnızca iletişim aracı değil, bir toplumun dünyayı kavrama biçimini ve tarihsel deneyimlerini aktaran bir bellektir. Gürcücenin kendine özgü yazı geleneği, edebiyatı ve sözlü kültürü, halkın tarihsel kimliğinin anlaşılması bakımından büyük önem taşır.
Benzer biçimde, dinî gelenekler, müzik, dans, sofra kültürü ve toplumsal törenler de tarih boyunca farklı etkilerle biçimlenmiştir. Bir halkın kimliği, geçmişten değişmeden kalan özelliklerin toplamı değildir; kuşakların deneyimleriyle sürekli yeniden kurulan canlı bir bütündür.
İberieli’nin eserinin kültürel, dilbilimsel, ekonomik ve teolojik boyutları bir araya getiren yaklaşımı, Gürcü tarihine yalnızca siyasal gelişmeler üzerinden bakmak istemeyen okurlar açısından özellikle anlamlıdır. Bununla birlikte, kitabın her bir konuyu hangi kaynaklarla ve ne ölçüde ayrıntılı ele aldığını değerlendirmek için eserin tam metninin ayrıca incelenmesi gerekir.
Türkiye’de yaşayan Gürcü kökenli topluluklar açısından Gürcü tarihi, uzaktaki bir ülkenin geçmişinden ibaret değildir. Bu tarih, ailelerin göç hikâyelerinde, köylerin kuruluş anlatılarında, unutulmaya yüz tutmuş kelimelerde ve kimi zaman yalnızca yaşlı kuşakların hatırladığı geleneklerde yaşamayı sürdürür.
Özellikle 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında Kafkasya ve çevresinden Osmanlı topraklarına yönelen nüfus hareketleri, bölgenin toplumsal tarihinde önemli sonuçlar doğurmuştur. Gürcü topluluklarının Anadolu’nun farklı bölgelerine yerleşmesi, yeni yerleşim alanlarında kültürel geleneklerini sürdürmeleri ve zamanla yerel toplumlarla bütünleşmeleri, bu tarihsel sürecin parçalarıdır. Göç, insanları yalnızca bir coğrafyadan diğerine taşımaz. Dilin, belleğin, folklorun, alışkanlıkların ve aidiyetlerin de taşınmasına yol açar. Ancak yeni koşullar, bu kültürel mirasın bazı unsurlarının korunmasını, bazılarının dönüşmesini, bazılarının ise zamanla unutulmasını beraberinde getirir.
Bir köyde kullanılan eski bir Gürcüce kelime, kuşaklar önce söylenmiş bir ninni veya belirli bir törende sürdürülen gelenek, geçmişle bugün arasında kurulmuş sessiz bir bağ olabilir. Bu nedenle Gürcü tarihini araştırmak, Türkiye’deki Gürcü kökenli toplulukların kendi yerel tarihlerini araştırmalarına da katkıda bulunabilecek bir başlangıçtır.
Aile anlatılarını tarihsel belgelerle, sözlü tarih görüşmelerini nüfus kayıtlarıyla ve yerel gelenekleri dil araştırmalarıyla birlikte değerlendirmek, toplumsal belleğin korunması açısından değerli bir yöntemdir. Böyle çalışmalar, geçmişi romantikleştirmeden ve değişmez bir kimlik tasavvuruna hapsetmeden kültürel mirası anlamaya yardımcı olur.
Geçmişi Anlamak, Bugünü Daha İyi Okumak İçin Zorunluluktur
Gürcistan’ın tarihsel deneyimi, küçük veya orta ölçekli ülkelerin büyük güçler arasındaki ilişkilerde karşılaştıkları sorunları anlamak bakımından da önemlidir. Coğrafi konum, güvenlik kaygıları, ekonomik bağlantılar ve kültürel kimlik, bölgesel siyasetin birbirinden ayrı düşünülemeyecek unsurlarıdır. Bununla birlikte, geçmişi bugünün siyasal çatışmalarına doğrudan indirgemek de yanıltıcıdır. Her tarihsel dönemin kendine özgü koşulları vardır. Orta Çağ’daki hanedan ilişkileriyle modern ulus-devletlerin dış politikalarını aynı kavramlarla açıklamak mümkün değildir. Tarihsel süreklilikleri araştırırken değişen kurumları, toplumsal yapıları ve uluslararası koşulları da hesaba katmak gerekir. Bu bakımdan Gürcü tarihini öğrenmek, yalnızca geçmişte yaşananları sıralamak değil, Kafkasya’nın tarih boyunca nasıl bir etkileşim alanı olduğunu kavramaktır. Osmanlı-Gürcü ilişkileri de bu geniş çerçevenin önemli bir parçasıdır.
İki toplumun tarihini karşılaştırmalı biçimde incelemek, karşılıklı önyargıların sorgulanmasına ve tarihsel olayların tek taraflı anlatıların dışına çıkarılmasına katkıda bulunabilir. Bunun için farklı dillerdeki kaynaklara başvurmak, yerel anlatıları arşiv belgeleriyle karşılaştırmak ve tarihsel iddiaları kanıtları üzerinden değerlendirmek önemlidir.
Sandro İberieli’nin Gürcü Halkının Tarihi, Gürcü halkının geçmişine ve Osmanlı-Gürcü ilişkilerine ilgi duyan okurlar için dikkate değer bir başvuru eseridir. 545 sayfalık bu çalışma, Gürcistan tarihini Hristiyanlık öncesi dönemlerden başlayarak daha yakın zamanlara uzanan geniş bir çerçevede ele alması ve kültürel boyutlara da yer vermesiyle öne çıkıyor.
Köklerini araştıranlar için tarih, aileden devralınmış birkaç hatıradan veya kuşaktan kuşağa aktarılan bir anlatıdan ibaret kalmamalıdır. Belgeler, diller, sözlü anlatılar ve bilimsel araştırmalar bir araya geldiğinde kişisel hafıza daha geniş bir toplumsal tarihle buluşur. Sandro İberieli’nin eseri, bu buluşmaya katkı sağlayabilecek bir okuma önerisidir. Gürcü tarihini merak edenler, Osmanlı-Kafkasya ilişkilerini anlamak isteyenler ve Anadolu’daki Gürcü topluluklarının geçmişine ilgi duyanlar için kitabın sayfaları, yalnızca geride kalmış bir dünyaya değil, bugüne ulaşan kültürel bağlara da açılmaktadır.
Çünkü bir halkın tarihini öğrenmek, yalnızca nereden geldiğini bilmek değildir. Aynı zamanda komşularıyla nasıl bir geçmiş paylaştığını, bu geçmişin bugünkü kültürel dünyada hangi izleri bıraktığını ve gelecek kuşaklara nelerin aktarılabileceğini düşünmektir.
Dijital medyada yazıların okunabilir olması için editörler genellikle yazıların kısa tutulmasını önerir. Fakat biz bu uyarıyı biraz göz ardı ederek kitapta ilginç bulduğumuz bazı bölümleri yazımızın sonunda sizlerle paylaşmak isteriz.
Gürcü adının menşeinin, Yunanca/Rumca: “Georgia’dan geldiği sanılmaktadır. “Georgia” Yunanca: “Toprak” veya “Toprağı kullanan halk” anlamına gelmektedir (Sayfa 25).
Tarihleri boyunca iyi bir süvari, nişancı ve gerilla savaşçısı olarak ün salmışlardır. İyi bir çiftçi, hayvan besleyici ve şarap üreticidirler. Misafirperverlikleri dillere destandır… Müzik ve sanatlarda çok ileridirler. Kadının yeri yüksek düzeydedir (Sayfa 31).
Davit Ağmaşenebeli’nin özel tarihçisi: “ Savaşların birinde bir ara Kral Davit o derece kendini kitap okumaya vermişti ki, tepesine dikilen düşmanların bile zor farkına vardı,” demektedir (Sayfa 175).
Gürcistan tarihinde, barışta doğup barışta ölen hiçbir nesil olmamıştır. Onun için barışa susamış Gürcüler sabah olunca günaydın demezler. “Dila mşvidobisa, Sabahın barış içinde olsun” derler. Birini uğurlarken yolun açık olsun demezler. “Mşvidobit, Barışla git” derler. Barış ise kazanılan zaferle olur. Onun için Gürcüler birbirleri ile karşılaştıklarında “Gamarcobat, Muzaffer ol” derler, buna cevaben öbürü de “Gagimarcos, Sen de muzaffer ol” diye karşılık verir.
